Fetih 23. ayet

Sünnete'llâhi'lletî kad halet min kabl; ve len tecide li-sünnetillâhi tebdîlâ

"Allah'ın öteden beri süregelen sünneti. Sen Allah'ın sünnetinde bir değişiklik bulamazsın."

Kökün somut anlamı üzerinde durmak gerekiyor, çünkü kelimenin Türkçedeki kullanımı kökten uzaklaşmıştır.

Kökün merkezindeki fiil: سَنَّ — bir şeyi düzgün, akıcı, pürüzsüz hale getirmek.

Kullanımlar:

İki fikir kökte birleşiyor: sürtünerek düzeltme ve düzgün bir mecrada akma.

Buradan sünnet doğar: çok tekrarlandığı için açılmış, düzgünleşmiş, izi belirginleşmiş yol. Türkçede "yol açmak", "çığır açmak", "iz bırakmak" ifadeleri aynı imgeyi taşır.

Yani sünnet, "gelenek" ya da "âdet" değildir. Kökün mantığında bir tekrar ve o tekrarın açtığı bir mecra vardır. Su hep aynı yerden akarsa bir yatak açar; sonra artık başka yerden akmaz — çünkü yatağı vardır.

Terkip, Kur'an'da birkaç yerde geçer ve hepsinde aynı şeyi anlatır: değişmeyen işleyiş.

Ve kelime çoğul olarak da geçer: "Sizden önce nice sünnetler (işleyişler) gelip geçti; yeryüzünde dolaşın ve yalanlayanların sonunun nasıl olduğuna bakın" (Âl-i İmrân 3/137).

Âl-i İmrân 3/137 kavramı tanımlıyor. Orada sünnetler, tarihte gözlemlenebilen şeyler olarak sunuluyor: "yeryüzünde dolaşın ve bakın". Yani sünnetullah, gizli bir yasa değil, izlenebilir bir düzenliliktir.

Bu ayette hangi sünnetten söz edildiği, bir önceki ayete bakılarak anlaşılır:

"İnkâr edenler sizinle savaşsalardı, mutlaka arkalarını dönüp kaçarlardı. Sonra ne bir dost ne bir yardımcı bulabilirlerdi." (22) "Allah'ın öteden beri süregelen sünneti." (23)

Yani anlatılan sünnet şudur: haksız konumda ısrar eden bir yapı, sonunda desteksiz kalır ve dağılır. Bu, bir kere olmuş bir olay değil, tekrarlanan bir işleyiştir.

Ve ayet bunun daha önce de olduğunu söylüyor: elletî kad halet min kabl — "daha önce geçmiş olan".

خَلَتْ — kök خ-ل-و: boşalmak, geçip gitmek. Halâ (boş oldu), hâlî (boş), halvet (yalnız kalma). Zaman için kullanıldığında "geçti, geride kaldı" demektir. Kur'an sık kullanır: "O bir ümmetti, gelip geçti" (Bakara 2/134, 141).

Kelime mansûb (üstün) gelmiştir: sünnete'llâh. Bu, gramercilerin üzerinde durduğu bir noktadır ve iki şekilde açıklanır:

İki izah da anlamı aynı yere getiriyor ve bir tercih gerektirmiyor: cümle bir haber değil, bir kural bildirimidir.

لَنْ — geleceğe dönük kesin olumsuzluk: "asla bulamayacaksın".

تَجِدَ — tekil hitap. Bu dikkat çekicidir: bir önceki ayet çoğula hitap ediyordu (kātelekümü), burada tekile dönülüyor. Kural, tek bir kişiye bildiriliyor — ya da klasik izahlardan birine göre, "sen" burada herhangi bir kişiyi karşılıyor: "kim bakarsa bulamaz."

تَبْدِيل — kök ب-د-ل, on beşinci ayette geçmişti.

Ve iki ayet arasındaki bağ, sûrenin en güçlü örgülerinden biridir:

Sekiz ayet arayla aynı kök, iki zıt kutupta. Birinde bir insan iradesi, ötekinde o iradenin sınırı.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, ama kök ortaklığı ve iki ayetin konumu doğrulanabilir verilerdir.

Sünnetullah kavramı, Kur'an'ın tarihe bakışının çekirdeğidir ve dikkatli konuşmayı gerektiriyor.

Kavramın söylediği: olaylar rastgele değildir; belirli davranışların belirli sonuçları vardır ve bu ilişki keyfî değildir.

Kavramın söylemediği: hangi olayın hangi sünnetin uygulanması olduğu. Kur'an, geçmiş için örnekler verir; ama şu andaki bir olayı adlandırma yetkisi vermez.

Bu ayrım korunmalıdır. Çünkü kavramın en sık suistimal edildiği yer burasıdır: bir olayın sonucuna bakıp "demek ki sünnetullah böyle işledi, demek ki şu taraf haksızdı" biçiminde geriye dönük hüküm kurmak. Bu, sûrenin kendisinin reddettiği düşünme biçimidir.

Çünkü sûrenin anlattığı olayın kendisi tam olarak bunun tersidir: görünürdeki sonuç geri adımdır, ama sûre ona fetih der. Yani sûre, sonuca bakarak hüküm kurmanın yanılabileceğini kendi konusuyla göstermektedir.

Kendi okumam olarak kaydediyorum: sünnetullah, geçmişi anlamak için verilmiş bir ölçüdür; bugünü yargılamak için verilmiş bir yetki değil. Âl-i İmrân 3/137'nin emri "dolaşın ve bakın"dır — hüküm verin değil.

Ve bu tefsirde güncel siyasete girilmiyor. Bu kavramın çağdaş olaylara uygulanması, STYLE'ın açıkça dışarıda bıraktığı bir alandır.