Zuhruf 10-11. ayetler

Ellezî ceale lekümü'l-arda mehden ve ceale leküm fîhâ sübülen lealleküm tehtedûn · Ve'llezî nezzele mine's-semâi mâen bi-kaderin fe-enşernâ bihî beldeten meyten · Kezâlike tuhracûn

"O ki, yeri sizin için bir beşik yaptı ve orada sizin için yollar açtı — yolunuzu bulasınız diye. Ve gökten bir ölçüyle su indirdi de onunla ölü bir beldeye can verdik. İşte siz de böyle çıkarılacaksınız."

Ayet, dokuzuncu ayetteki cevaba bağlı bir sıfat cümlesiyle başlıyor: ellezî — "o ki". Yani cümle henüz bitmemiş, yaratıcı tarif ediliyor.

Ve on birinci ayetin ortasında bir iltifat (hitabın yön değiştirmesi) var ve bu kaydedilmelidir:

ve'llezî nezzele (üçüncü şahıs) → fe-enşernâ (birinci çoğul)

Cümle "O indirdi" diye başlıyor, "biz canlandırdık" diye devam ediyor. Arapçada bu geçiş bilinen bir üsluptur ve dilciler bunu anlatımın yakınlaşması olarak açıklar: uzaktan tarif edilen fâil, birden konuşan taraf hâline geliyor.

Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum: karşı tarafın ağzından verilen cevap (halakahünne'l-azîzü'l-alîm) devam ederken, cümlenin sahibi araya giriyor. Yani itiraf onların, sonuç metnin.

Kök Nebe''de ayrıntılı çözümlendi (mihâden, Nebe' 78/6) ve Müddessir ile Zâriyât'de de geçti. Oradaki tespiti tekrarlamıyorum; özeti şudur:

"Kökün somut anlamı düzeltmek, yaymak, hazırlamak — özellikle bir yatağı yaymak, altını düzleyip hazır hâle getirmek. مَهْد (mehd) — beşik. مِهَاد (mihâd) — yayılmış yatak, döşek."

Nebe' bahsinde firâş ile mihâd karşılaştırılmıştı ve şu kaydedilmişti: "Firâş zemine bakar: burası serilmiştir. Mihâd içindekine bakar: bu, biri için hazırlanmıştır."

Buraya eklenecek olan, kalıp farkıdır ve Kur'an bu iki kalıbı ayrı yerlerde kullanır:

Mehd, dilcilerde doğrudan beşik demektir — çocuğun içine yatırıldığı, sallanan, taşınan kap. Kur'an bu kelimeyi Îsâ için de kullanır: yükellimü'n-nâse fi'l-mehdi ve kehlâ (Âl-i İmrân 3/46), keyfe nükellimü men kâne fi'l-mehdi sabiyyâ (Meryem 19/29).

Ve bu, sûre içinde bir bağ kuruyor — kendi okumam olarak kaydediyorum: aynı kelime, onuncu ayette yeryüzü için, Kur'an'ın başka yerlerinde Meryem oğlu Îsâ için kullanılıyor; ve bu sûrenin 57-59. ayetleri Meryem oğlu hakkındadır. Bunu bir çağrışım olarak veriyorum, metnin kurduğu bir bağ olarak değil. Sûre böyle bir bağ kurmuyor.

Kelimenin ayetteki işi şudur: yeryüzü bir zemin ya da bir mekân olarak değil, bir bakım kabı olarak anılıyor. Beşik, içindekini hem tutar hem taşır hem sallar.

Ve burada bir fen bağlantısı kurulabilir mi? Klasik olmayan bazı yorumlarda mehd kelimesinden yerkürenin hareketine dair sonuçlar çıkarıldığı görülür. STYLE gereği bu yola girmiyorum: kelimenin dilcilerdeki anlamı bellidir ve ayet bir hareket iddiası kurmuyor. Kelimenin taşıdığı şey bir bakım resmidir, bir fizik bilgisi değil.

س-ب-ل kökü dizinde işlendi (İnsân, Muhammed, Münâfikûn). Çekirdeği: uzanan, akan yol. Sebîl — yol; sâbil — akan yağmur.

Dizim kaydedilmeye değer: önce yer (mehd — durulan), sonra yol (sübül — gidilen). İkisi birlikte bir hayat alanı tarif ediyor: kalınacak yer ve gidilecek yer.

لَّعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ — ve gerekçe: yolunuzu bulasınız diye.

Bu, üçüncü ayetteki lealleküm ta'kılûn ile aynı kalıptır ve karşılaştırılmalıdır:

İki gerekçe aynı kökten değil ama aynı işten: biri zihnin, öteki ayağın yönünü bulması. Ve ه-د-ي kökü sûrede kilit kelimedir: 22. ayette atalarının izinde gidenler kendilerini mühtedûn (yolu bulmuş) sayacak; 37. ayette ve yahsebûne ennehüm mühtedûn — "kendilerini yolu bulmuş sanıyorlar" denecek; 49. ayette Fir'avn'ın kavmi innenâ le-mühtedûn diye söz verecek.

Aynı kelime dört yerde: bir kez ayetin verdiği gerekçe olarak, üç kez karşı tarafın kendisi hakkındaki hükmü olarak. Bunu bir örüntü olarak kaydediyorum: sûre "hidayet" kelimesini kimin ağzından çıktığına göre ayırıyor.

Kök dizinde çok yerde işlendi (A'lâ, Vâkıa, Mülk, Kamer, Fecr ve başkaları). Çekirdeği: ölçmek, miktarını belirlemek, biçmek.

Ve burada kelimenin sûredeki yeri özeldir — kendi okumam olarak kaydediyorum: sûrenin bütün konusu ölçüdür ve ölçü kelimesinin kendisi ilk kez burada, suyun inişi için kullanılıyor.

بِقَدَرٍ — "bir ölçüyle". Belirsiz (nekre) geliyor: miktarı söylenmiyor, ölçülmüş olduğu söyleniyor.

Su, ölçünün en görünür örneğidir ve Kur'an bunu başka yerlerde de kaydeder: Mü'minûn 23/18 (ve enzelnâ mine's-semâi mâen bi-kaderin fe-eskennâhü fi'l-ard), Hicr 15/21 (ve mâ nünezzilühû illâ bi-kaderin ma'lûm). Az olursa kuraklık, çok olursa sel. Ölçü, iki felaketin arasındaki dar aralıktır.

Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum: sûre, ölçü tartışmasına ölçünün doğru işlediği bir örnekle başlıyor. Sonraki bütün bloklar, insanın kurduğu ölçülerin bozukluğunu gösterecek.

Kökün somut anlamı: yaymak, sermek, açmak. Neşera's-sevb — kumaşı yaydı. Neşera'l-kitâb — kitabı açtı.

Ve kökün ikinci dalı: diriltmek. Enşera'llâhü'l-mevtâ — Allah ölüleri diriltti.

İki dal arasındaki bağ dilcilerce şöyle kurulur: ölüm bir dürülme, diriliş bir açılmadır. Türkçedeki "neşretmek" (yaymak, yayımlamak) aynı köktendir.

Kelime bu ayette IV. bâbdadır (enşera) ve dilciler bu kalıbın "diriltmek" anlamında yerleştiğini kaydeder. Tekvîr 81/10'da ve ize's-suhufü nüşiret (sayfalar açıldığında) ifadesinde kökün birinci dalı işliyordu; Tekvîr'de işlendi.

"İşte siz de böyle çıkarılacaksınız."

Bu cümle, Kāf'de aynı yapının işlendiği yerle birebir aynı işi yapıyor ve orada şöyle kaydedilmişti: bitkinin topraktan çıkışı anlatılır, sonra hiç ara vermeden kezâlike'l-hurûc denir. Kāf bahsinde bu, sûrenin delil biçimi olarak tespit edilmişti: delil bir kıyas değil, bir görüntü.

Zuhruf'ta aynı şey oluyor ve kalıp bile benzer:

Fark kaydedilmeye değer: Kāf'ta olay adlandırılıyor, Zuhruf'ta muhataba bağlanıyor — ve meçhul kipte: çıkaran söylenmiyor, çıkarılan söyleniyor.

Nûh'de bu ayet zaten anılmıştı ("ölü toprağa can verdik… işte diriliş de böyledir" örnekleri arasında); oradaki bağı burada tamamlıyorum.