Nisâ 59. ayet

Yâ eyyühe'llezîne âmenû etîullâhe ve etîu'r-rasûle ve üli'l-emri minküm, fe-in tenâza'tüm fî şey'in fe-ruddûhu ilallâhi ve'r-rasûli in küntüm tü'minûne billâhi ve'l-yevmi'l-âhır, zâlike hayrun ve ahsenü te'vîlâ

"Ey iman edenler! Allah'a itaat edin, elçiye itaat edin ve sizden olan ülü'l-emre de. Bir şeyde çekişirseniz, onu Allah'a ve elçiye götürün — Allah'a ve âhiret gününe inanıyorsanız. Bu daha hayırlı ve sonuç bakımından daha güzeldir."

STYLE gereği bu bahiste iki şey yapılmıyor:

Bir. Ülü'l-emrin kim olduğu üzerindeki ihtilafta tercih dayatılmıyor. İhtilaf tablo hâlinde, dayanaklarıyla verilir ve hiçbiri bağlayıcı değildir.

İki. Güncel siyasete kesinlikle girilmiyor. Bu ayetin bugün hangi makama, hangi düzene ya da hangi otoriteye uyduğu tartışması bu metnin konusu değildir. Bu kayıt sûrenin giriş bölümünde de düşülmüştü; oraya dayanıyorum.

İşlenen şey ayetin lafzı ve dizimidir.

Bu, ayetin en açık metin verisidir ve sayılabilir bir olgudur.

Cümlenin lafzı şudur: etîullâhe ve etîu'r-rasûle ve üli'l-emri minküm.

Yani birinci ve ikinci için fiil ayrı ayrı getirilmiş; üçüncü için getirilmemiştir. Bu, cümlenin yapısında görülebilen ve sayılabilen bir olgudur.

Klasik tefsirlerde bu farkın bir anlam taşıdığı yaygın olarak kaydedilir ve şöyle açıklanır: fiilin tekrarlanmaması, üçüncü sıradaki itaatin kendi başına değil, ikinciye bağlı olarak anlaşılacağını gösterir.

Bu izahı nakledildiği şekliyle aktarıyorum ve şunu kendi okumam olarak ekliyorum: bu, tefsirden önce bir gramer gözlemidir — fiilin tekrarı ile atıf arasındaki fark Arapçada anlam taşır ve burada ikisi aynı cümlede yan yana durmaktadır. Cümlenin kendisi bir derecelendirme kurmuş oluyor.

Ve ayetin ikinci yarısında aynı sıralama tekrar kurulmuyor.

Anlaşmazlığın götürüleceği yer sayılırken üçüncü kalem anılmıyor. Bu da sayılabilir bir olgudur.

Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum, bir hüküm olarak değil: ayet, itaatin muhataplarını üç sayıyor, ihtilafın merciini iki sayıyor.

Kelimenin kimi kastettiği ayette açıklanmıyor ve klasik tefsirlerde ihtilaf vardır. Tabloya koyuyorum; tercih dayatmıyorum ve hiçbiri bağlayıcı değildir.

Dört okuma da klasik literatürde savunulmuştur. Hiçbirini tercih etmiyorum.

Ancak ayetin lafzından doğrudan çıkan üç kayıt vardır ve bunlar ihtilaf değil, metin verisidir:

Bu üç kayıt, ayetin kendi cümlesinden okunur. Bunlardan bir siyasî sonuç çıkarmıyorum ve çıkarılmasını da bu metnin işi saymıyorum.

Tenâza'tüm — kök ن-ز-ع, tefâul babı: karşılıklı çekişmek.

ن-ز-ع kökünün somut anlamı: bir şeyi yerinden çekip çıkarmak. Neze'a — söktü, çekti. Yani tenâzu', iki tarafın bir şeyi kendine doğru çekmesidir — ipin iki uçtan çekilmesi resmi.

Kelime Enfâl 8/46'da işlendi ve orada bir zincir kaydedilmişti. Buraya taşıyorum:

"Ve zincir kaydedilmelidir: tenâzu' (çekişme) → feşel (gevşeme) → zehâbü'r-rîh (gücün gitmesi). Üç adım, tek cümlede."

Ve Enfâl'de bu zincirin sûrenin ilk ayetiyle örtüştüğü gösterilmişti: ve aslihû zâte beyniküm — aranızı düzeltin. Oraya dayanıyorum.

İki ayeti yan yana koymak, iki sûre arasında doğrulanabilir bir bağ verir:

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı iki ayetin aynı kelimeyi kullanmasıdır: biri çekişmeyi yasaklıyor ve sonucunu bildiriyor; öteki çekişmenin olacağını varsayıp bir mercî gösteriyor. İkisi birbirinin yerine geçmez; birbirini tamamlar.

Te'vîl — kök أ-و-ل: dönmek, bir şeyin aslına dönmek. Evvel — ilk; me'âl — varılacak yer. Yani te'vîl, bir şeyi döneceği yere götürmektir.

Ve kelimenin buradaki seçimi kaydedilmelidir: ayet ahsenü te'vîlâ diyor — "sonuç bakımından daha güzel".

Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum: cümle iki gerekçe veriyor — hayr (daha hayırlı) ve ahsenü te'vîlâ (sonucu daha güzel). Birincisi değere, ikincisi sonuca bakıyor.