Sâd 75-76. ayetler

Kāle yâ İblîsü mâ meneake en tescüde limâ halaktü bi-yedeyy, estekberte em künte mine'l-âlîn · Kāle ene hayrun minhü, halaktenî min nârin ve halaktehû min tîn

"Dedi ki: 'Ey İblîs! İki elimle yarattığıma secde etmekten seni ne alıkoydu? Büyüklendin mi, yoksa yücelerden mi oldun?' Dedi ki: 'Ben ondan hayırlıyım; beni ateşten, onu çamurdan yarattın.'"

Ve burada dikkat çekici bir şey var: soruluyor.

Kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı ayetin kendisidir: İblîs'in ne yaptığı zaten bilinmektedir (74. ayet söyledi). Buna rağmen soru soruluyor ve gerekçe isteniyor.

Ve soru iki şıkla geliyor: estekberte em künte mine'l-âlîn?

İki şık arasındaki fark, Bakara bahsinde istikbâr için kaydedilen şeyle aynıdır: istif'âl babı bir şeyi öyle saymak bildirir; el-âlîn ise fiilen yüksek olanlardır.

Kendi okumam olarak kaydediyorum: soru, İblîs'e iki seçenek sunuyor — bir zan mı, bir gerçek mi? Ve İblîs'in cevabı, ikisinden birini seçmiyor: bir kıyas getiriyor.

مَنَعَ — kök م-ن-ع: engellemek, alıkoymak.

Ve fiilin seçimi kaydedilmelidir: "niçin secde etmedin?" denmiyor. "Seni ne engelledi?" deniyor.

Kendi okumam olarak kaydediyorum: soru, secdenin olağan olduğunu varsayıyor. Bir engel olmasa secde edilecekti. Yani soru, İblîs'ten bir gerekçe değil, bir engel göstermesini istiyor.

Ve İblîs bir engel gösteremiyor; onun yerine bir üstünlük iddiası getiriyor. İki şey aynı değildir.

Bir tenzih kaydı gereklidir ve yukarıda rûhî için düşülen kaydın aynısıdır.

Bu ifade Allah'a organ, uzuv ya da cismiyet nispet edecek şekilde anlaşılamaz. Klasik tefsirlerde iki tavır nakledilir:

İkisini de aktarıyorum, tercih dayatmıyorum.

Kaydedilmesi gereken şey, ifadenin sahnedeki işlevidir ve bu tartışmasızdır: tamlama bir ayrıcalık bildiriyor. İblîs'ten secde istenen varlık, sıradan bir varlık olarak sunulmuyor.

Ve tesniye (yedeyy — iki el) kullanılması üzerinde de durulur: Kur'an başka yerlerde tekil (yedühû) ve çoğul (eydînâ — Yâsîn 36/71) kullanır. Bu farkın anlam yükü hakkında kesin bir şey söylemiyorum.

Ve şimdi sûrenin bu bölümdeki asıl konusuna geliyoruz: İblîs bir kıyas yapıyor.

Bakara 2/34'te bu cümle A'râf 7/12'den aktarılarak işlenmişti ve orada şu kaydedilmişti:

"Kibir bir karşılaştırmadan doğar. İblîs kendi başına bir değer iddiasında bulunmuyor; kendini bir başkasıyla kıyaslıyor ve üstün çıkarıyor. Kibir, kendini yüksek görmek değil, başkasını alçak görmektir; ölçüsü daima bir başkasıdır. Ve kıyasın kendisi kusurludur: ateş ile toprağı karşılaştırıp ateşi üstün ilan etmek bir varsayımdır. Ateş yakar ve tüketir; toprak taşır ve bitirir. İblîs bir hiyerarşi uydurmuş ve kendini onun tepesine koymuştur."

Oraya dayanıyorum ve tekrarlamıyorum.

Buraya, Sâd'ın kendi dizimine ait üç şey ekliyorum.

Bir: cümlenin mantıksal biçimi. İblîs'in söylediği şey, biçim olarak eksiksiz bir çıkarımdır:

Kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı yukarıdaki üç satırdır: İblîs'in iki öncülü de doğrudur ve metnin kendisiyle örtüşür. Yanlış olan, sonucun onlardan çıktığı varsayımıdır. İki malzemenin adı verilmiştir; hangisinin üstün olduğuna dair bir bilgi hiçbir yerde verilmemiştir. İblîs o basamağı kendisi eklemiştir.

Ve buradaki hata biçimi, sûrenin başındaki itirazlarla aynı ailedendir:

Üçünde de eksik olan aynı şeydir: ölçünün nereden geldiği söylenmiyor.

İki: cümlede emir hiç anılmıyor. İblîs'e sorulan soru bir emre uymamakla ilgiliydi. Cevap, emirden hiç söz etmiyor; malzemeden söz ediyor.

Kendi okumam olarak kaydediyorum: İblîs konuyu değiştiriyor. Soru itaatle ilgiliydi; cevap değerle ilgili. Ve Bakara'da kaydedildiği gibi, reddedilen Âdem değil emirdir — İblîs ise cevabında sadece Âdem'den söz ediyor.

Üç: sûre içindeki lafız bağı. Kırk yedi ve kırk sekizinci ayetlerde peygamberler el-ahyâr (hayırlılar) diye anılmıştı. Kök خ-ي-ر.

Ve yetmiş altıncı ayette İblîs aynı kökü kendisi için kullanıyor: ene hayrun minh.

Bu, doğrulanabilir bir lafız ortaklığıdır ve kendi okumam olarak kaydediyorum: aynı kök, biri verilen bir sıfat, öteki iddia edilen bir sıfat. Sûre, "hayırlı" olmanın kim tarafından söylendiğine dikkat çekmiş oluyor.

Ve kökün asıl anlamı bunu destekler: خ-ي-ر — ihtiyâr, seçmek. Kırk yedinci ayette peygamberler el-mustafeyn (seçilmişler) diye de anılmıştı. Yani "hayırlı" olmak, kırk yedinci ayette bir seçilmeye bağlıydı. İblîs ise kendi kendini seçiyor.