Yâsîn 20-21. ayetler

Ve câe min aksa'l-medîneti racülün yes'â, kāle yâ kavmi'ttebiu'l-mürselîn · İttebiû men lâ yes'elüküm ecran ve hüm mühtedûn

"Şehrin en uzağından bir adam koşarak geldi ve dedi ki: 'Ey kavmim! Elçilere uyun. Sizden bir karşılık istemeyen ve doğru yolda olan kimselere uyun.'"

Ayet dört şey söylüyor ve dördü de belirsizlik üzerine kurulu:

Adı verilmiyor. Mesleği, yaşı, konumu verilmiyor. Verilen tek konum bilgisi bir mesafedir: aksâ — en uzak.

أ-ق-ص-ى / ق-ص-و — kök: uzaklık. Kasâ — uzaklaştı; aksâ — ism-i tafdîl: en uzak. Kelime Kur'an'da el-mescidü'l-aksâ (İsrâ 17/1) terkibinde de geçer.

Kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı kelimenin kendisidir: adam merkezden değil, kenardan geliyor. Şehrin karar veren, tartışan, tehdit eden kısmı ortadadır; bu kişi oraya dışarıdan yürüyerek dahil oluyor. Ve sözünü söyledikten sonra yine kendi başınadır — kimse ona katılmıyor.

Kökün somut anlamı: hızlı yürümek, koşmaya yakın bir tempoyla gitmek. Kök dizinde birçok yerde geçti (Nâziât, Cum'a, Leyl ve diğerleri); temel tahlilini tekrarlamıyorum.

Buraya ait olan iki şey var:

Birincisi — kökün ikinci dalı: sa'y aynı zamanda "çalışmak, gayret etmek"tir. Ve en leyse li'l-insâni illâ mâ seâ (Necm 53/39). Yani kelime hem bedenin hızını hem iradenin gayretini bildirir. Dilciler bu ikiliği kaydeder.

İkincisi — dizim: racülün yes'â — muzâri fiil, nekre isme sıfat olmuş. Arapçada muzâri fiil süreklilik ve canlılık bildirir. Adam "gelmişti" değil, "koşarak gelen bir adam" olarak tanıtılıyor. Fiil, sahnede devam ediyor.

Kendi okumam: koşmak, gecikmenin farkında olmanın işaretidir. Ayet adamın niyetini anlatmıyor; hızını anlatıyor — ve bir kişinin bir işi ne kadar önemsediği, çoğu zaman ona hangi hızda gittiğiyle görünür.

Adamın ilk kelimesi yâ kavmi — "ey kavmim".

Dizim nüktesi: kavmî değil kavmi; sondaki yâ (mütekellim zamiri) düşürülmüş, yerine kesre kalmış. Arapçada nidâda bu hazif yaygındır ve yakınlık bildirir.

Ve kelimenin kendisi kaydedilmelidir: adam onlara "ey kavim" değil, "ey benim kavmim" diyor. Karşısına geçtiği topluluğu kendi topluluğu sayıyor. Bu, kıssanın tamamının anahtarıdır ve yirmi altıncı ayette geri dönecek — orada da kavmî diyecek.

Adamın kurduğu argüman, kıssanın en dikkat çekici parçasıdır ve yapısı incelenmelidir.

Adam elçilerin doğru söylediğini ispat etmiyor. Bir ölçü veriyor: lâ yes'elüküm ecran — "sizden bir karşılık istemiyorlar."

Bu ölçünün özelliği şudur ve doğrulanabilir: karşı taraf, elçilerin sözünü sınayamaz — çünkü söz âhirete dairdir. Ama elçilerin çıkarını sınayabilir, çünkü bu görünür bir şeydir. Adam, sınanabilir olanı öne sürüyor.

Ve dizim bunu destekliyor: cümle ittebiû emriyle iki kez kuruluyor — 20'de ittebiu'l-mürselîn (elçilere uyun), 21'de ittebiû men lâ yes'elüküm ecran (karşılık istemeyene uyun). İkinci cümle birincinin tekrarı değil, gerekçesi. Aynı emir, ikinci kez sıfatla veriliyor.

Kendi okumam olarak kaydediyorum: adam iki adımda ilerliyor. Önce onları elçi diye anıyor — kendi kabulünü söylüyor. Sonra aynı kişileri, karşı tarafın da kabul edebileceği bir vasıfla anıyor. Yani argüman, ortak zemine iniyor.

Dizim nüktesi — sayı değişimi: men lâ yes'elüküm (tekil fiil) sonra ve hüm mühtedûn (çoğul zamir). Arapçada men lafzen tekil, manen çoğul olabilir; cümle önce lafza, sonra manaya uyuyor. Dilciler buna hamlü'l-lafz ve hamlü'l-mana der. Bu, hata değil, yerleşik bir kullanımdır.

مُهْتَدُون — kök ه-د-ي, VIII. bâb ism-i fâili: yolu bulmuş olan. VIII. bâb burada kişinin kendisinde gerçekleşmiş bir hâl bildiriyor. Ve dikkat: hâdûn (yol gösterenler) değil, mühtedûn (yolu bulmuş olanlar). Adam elçileri, başkasını yönlendiren kişiler olarak değil, kendisi doğru yerde duran kişiler olarak anıyor.