Sebe' 24. ayet

Kul men yerzükuküm mine's-semâvâti ve'l-ard, kuli'llâh, ve innâ ev iyyâküm le-alâ hüden ev fî dalâlin mübîn

"De ki: 'Sizi göklerden ve yerden kim rızıklandırıyor?' De ki: 'Allah. Ve şüphesiz ya biz ya siz, bir hidayet üzerindeyiz yahut apaçık bir sapkınlık içindeyiz.'"

Ayette iki emir var ve ikisi de kul: "de ki".

Yani sorunun cevabını da soruyu soran veriyor.

Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum: cümle karşı taraftan cevap beklemiyor. Ve bu, cevabın tartışmalı olmadığını gösteriyor — muhataplar zaten Allah'ı yaratıcı olarak kabul ediyorlardı; Zümer 39/3'te bu durum işlenmişti (tartışma varlık üzerinde değil, aracı üzerinde). Oraya dayanıyorum.

Ve Fâtır (Melâike) 35/3'te aynı soru sorulmuştu: hel min hâlikın ğayrullâhi yerzükuküm mine's-semâi ve'l-ard. İki ayet aynı fiili aynı iki alanla birlikte kullanıyor.

Fark kaydedilmeye değer: Fâtır soruyu muhatabın kendisine bırakıyor; Sebe' cevabı da söyletiyor. Ve Sebe'de cevabın hemen ardından gelen cümle, asıl meseleyi ortaya koyuyor.

Bu cümle, sûrenin en dikkat çekici dizim nüktelerinden biridir ve ayrıntılı işlenmeyi hak eder.

Cümlenin söylediği şudur: "ya biz ya siz — ya doğru yoldayız ya apaçık sapkınlıkta."

Beklenen cümle şu olurdu: "biz doğru yoldayız, siz sapkınlıktasınız." Muhatabın konumu tartışılıyor, konuşanın kendi konumundan emin olduğu metnin tamamından bellidir. Ama cümle böyle kurulmuyor.

Kuruluşun yaptığı üç şey vardır ve üçünü ayrı ayrı kaydediyorum:

Bir — özneler ayrılmıyor. İnnâ ev iyyâküm — "biz veya siz". İki taraf tek bir cümlenin öznesi hâline getirilmiş. Kim hangisidir, cümle söylemiyor.

İki — sıfatlar taraflara dağıtılmıyor. Le-alâ hüden ev fî dalâlin mübîn — "hidayet üzere veya apaçık sapkınlıkta". İki nitelik ortada duruyor; hangisinin kime ait olduğu belirtilmiyor.

Üç — edatlar bile ayrı. Dikkat çekici bir ayrıntı: hidayet için alâ (üzerinde), sapkınlık için fî (içinde) kullanılmış.

Bu edat farkı Kur'an'da tutarlıdır ve dilciler kaydeder. Bunu kendi okumam olarak veriyorum: hidayet bir zemin gibi tarif ediliyor — üstünde durulur, etraf görülür. Sapkınlık ise bir hacim gibi — içine girilir, etraf görünmez.

Şimdi cümlenin bütününe dönüyorum ve bu okumayı kendi okumam olarak kaydediyorum. Dayanağını da açıkça veriyorum: cümlede hiçbir kelime taraf adı taşımıyor; ev (veya) edatı iki kez geçiyor ve her ikisi de ayrımı açık bırakıyor.

Cümlenin yaptığı şey, muhatabı bir hüküm karşısına değil, bir ihtimal karşısına koymaktır.

Ve bunun neden etkili olduğu üzerinde durulabilir:

Birinci cümle bir hüküm bildirir ve muhatabı kendini savunmaya iter. İkinci cümle bir ihtimal bildirir ve muhatabı hangi ihtimalin doğru olduğunu araştırmaya davet eder.

Ve dikkat: cümle bir rölativizm (her iki taraf da haklıdır) kurmuyor. Ayetin kendisi bunu engelliyor, çünkü iki durum eşit sunulmuyor: biri hüdâ, öteki dalâlin mübîn — apaçık sapkınlık. İkisinden birinin yanlış olduğu cümlenin içinde duruyor. Belirtilmeyen tek şey, kimin hangisi olduğudur.

Bunu ayrıca kaydediyorum, çünkü ayrım önemlidir: cümle doğrunun varlığından şüphe etmiyor. Yalnızca hükmü, muhatabın kendi muhakemesine bırakıyor.

Ve sûrede bu tavrın devamı vardır: kırk altıncı ayette sümme tetefekkerû (sonra düşünün) emri gelecek. İki ayet aynı yöntemi kuruyor: hüküm dayatmak yerine düşünme alanı açmak. Bunu sûre içinde doğrulanabilir bir hat olarak kaydediyorum.

Bugüne bakan yönü somuttur: bir tartışmada karşı tarafa "sen yanılıyorsun" demek ile "ikimizden biri yanılıyor" demek arasındaki fark, ikinci cümlenin konuşanı da riske sokmasıdır. Ve bir iddianın ciddiye alınmasını sağlayan şey çoğu zaman budur: iddia sahibinin kendisini de tartışmanın içine koyması.