Neml 38-40. ayetler

Kāle yâ eyyühe'l-meleü eyyüküm ye'tînî bi-arşihâ kable en ye'tûnî müslimîn · Kāle ıfrîtün mine'l-cinni ene âtîke bihî kable en tekūme min makāmike ve innî aleyhi le-kaviyyün emîn · Kāle'llezî ındehû ılmün mine'l-kitâbi ene âtîke bihî kable en yertedde ileyke tarfük · Fe-lemmâ raâhü müstekırran ındehû kāle hâzâ min fadli rabbî li-yeblüvenî e-eşküru em ekfür, ve men şekera fe-innemâ yeşküru li-nefsih, ve men kefera fe-inne rabbî ğaniyyün kerîm

"Dedi ki: 'Ey ileri gelenler! Onlar bana teslim olmuş olarak gelmeden önce, hanginiz onun tahtını bana getirir?' Cinlerden bir ifrit: 'Sen makamından kalkmadan önce onu sana getiririm; ben buna güç yetiririm ve güvenilirim' dedi. Yanında kitaptan bir ilim bulunan kimse ise: 'Ben onu, sen gözünü kırpmadan önce sana getiririm' dedi. Süleymân onu yanında durur hâlde görünce şöyle dedi: 'Bu, Rabbimin lütfundandır; şükür mü edeceğim yoksa nankörlük mü edeceğim diye beni sınamak için. Kim şükrederse ancak kendisi için şükretmiş olur; kim de nankörlük ederse — Rabbim ganîdir, kerîmdir.'"

Talebin şartı kaydedilmelidir: taht, onlar teslim olarak gelmeden önce isteniyor.

Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum: cümle, işin bir zaman sınırı içinde yapılmasını istiyor. Ve sınırın kendisi 31. ayetteki mektubun talebidir (ve'tûnî müslimîn) — yani sûre, aynı ifadeyi bir talep ve bir zaman ölçüsü olarak iki kez kullanıyor.

Tahtın niçin istendiği ayette söylenmiyor. Klasik tefsirlerde bu konuda farklı izahlar nakledilir; kesin bir bilgi yoktur ve tercih dayatmıyorum. Ancak metnin kendisi bir gerekçe veriyor — 41. ayette: nenzur etehtedî em tekûnü mine'llezîne lâ yehtedûn. Yani ayet, amacı üç ayet sonra kendisi açıklıyor.

Kelimenin sözlük anlamı olarak dilciler şunu kaydeder: ıfrît — güçlü, çevik, zorlu; işini sağlam yapan. Kökle ilişkili olarak toprağa bulanmak, toprağa sürtmek (afera) anlamı da nakledilir; rakibini yere seren kimse için kullanıldığı aktarılır.

Kelime Kur'an'da yalnız burada geçer. Cinlerin türleri, sınıfları ya da mahiyeti hakkında bu kelimeden bir sınıflandırma çıkarmıyorum; metin yalnızca ıfrîtün mine'l-cinn diyor.

İki teklif tam olarak karşılaştırılabilir, çünkü ikisi de aynı cümleyle başlıyor: ene âtîke bihî kable en…

Dört fark da metinden doğrulanabilirdir.

Ve iki fark özellikle kaydedilmelidir.

Birincisi — süre ölçüleri. İfritin ölçüsü bir insanın iradesine bağlıdır (Süleymân kalkmayı isteyince kalkar); ikincisinin ölçüsü iradeye bağlı değildir — göz kırpması insanın kendi elinde olmayan bir harekettir. Yani ikinci süre, birinciden yalnızca daha kısa değil; başka türden bir ölçüyle veriliyor. Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum; dayanağı iki ölçünün niteliğidir.

İkincisi — kendini niteleme. İfrit iki sıfatla kendini tanıtıyor: kaviyyün emîn.

Ve bu iki sıfat dizinde daha önce geçmişti: Kasas 28/26'da işlendi — Medyen'de bir kızın Mûsâ için söylediği ölçü: inne hayra meni'ste'certe'l-kaviyyü'l-emîn. Orada kaydedilen tespit şuydu: biri yeterlilik, öteki emniyet bildiriyor ve ikisi ayrı ayrı yetmiyor.

Aynı iki sıfat, iki sûrede, biri başkası hakkında biri kendisi hakkında. Bu, metinden doğrulanabilir bir örtüşmedir.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı yukarıdaki tablonun son sütunudur: Kasas'ta ölçü gözleme dayanıyordu — sahneyi izlemiş biri söylüyordu. Neml'de aynı ölçü bir öz beyandır. Ve iş, öz beyanda bulunana verilmiyor.

Kur'an bu kişinin adını vermiyor. Klasik tefsirlerde birden fazla ad nakledilir; hiçbiri Kur'an'da geçmez ve kesin bilgi yoktur. Bu tefsirde ad kullanılmıyor.

Aynı şekilde "kitaptan bir ilim" ifadesinin neyi kastettiği de söylenmemiştir:

Tercih dayatmıyorum ve üçüncü okumanın dayanağının zayıf olduğunu kaydediyorum.

Metinden doğrulanabilir olan iki şey vardır ve ikisi de dizimdedir:

1. Kelime nekredir: ılmün — "bir ilim", el-ılm değil. Yani kişinin elindeki, kitabın tamamı değil, ondan bir pay. 2. Ve min harfi bunu pekiştiriyor: mine'l-kitâb — kitaptan [bir kısım].

Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum: ayet, kişiyi bilgisinin büyüklüğüyle değil, kaynağıyla tanımlıyor. İfrit gücünü kendi sıfatı olarak söylemişti; bu kişi bilgisini bir kaynağa nispet ediyor.

Ve sûrenin ilim omurgası burada bir halka daha kazanıyor: 15. ayette Dâvûd ve Süleymân'a ilim verilmişti; 22. ayette kuş hükümdarın kuşatamadığını kuşatmıştı; burada adı bile verilmeyen biri, ifritin yapamadığını yapıyor. Yani sûre, ilmi rütbeden bağımsız olarak dağıtmaya devam ediyor. Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum; dayanağı üç ayetin dizisidir.

Süleymân'ın tepkisi kaydedilmelidir ve iki parçalıdır:

ب-ل-و kökü: denemek, yıpratana kadar sınamak. Dilciler kökün "elbiseyi eskitmek" anlamını kaydeder: belâ — bir şeyi kullanarak yıpratmak. Yani sınama, boşta duran bir soru değil; bir aşınma sürecidir.

Ve Kasas 28/78'de tam karşıt bir cümle işlenmişti:

İki cümle, aynı durumun (beklenmedik bir imkânın gerçekleşmesi) iki ayrı yorumudur. Bu, iki sûre arasında doğrulanabilir bir karşıtlıktır.

Ve dikkat çekici olan şudur ve kendi okumam olarak kaydediyorum: Kārûn'un cümlesindeki anahtar kelime ilimdi; taht sahnesindeki kişiyi tanımlayan kelime de ilimdir. Fark, ilmin nereye nispet edildiğidir: biri ındî (bende) diyor, öteki mine'l-kitâb (kitaptan) diyor. Yani sûre, ilmi değil, ilmin sahiplenilmesini ayırıyor.

ش-ك-ر kökü Sebe''de o sûrenin omurgası olarak ayrıntılı işlendi ve Mülk, İnsân, Kamer'de geçti. Tekrarlamıyorum.

Buraya ait olan şey cümlenin kuruluşudur ve bir dizim gözlemi olarak veriyorum: li-nefsih — "kendisi için." Yani şükrün yönü tersine çevriliyor: şükreden, verene değil kendine bir şey yapmış oluyor.

Ve cümlenin ikinci yarısı bunu tamamlıyor: ve men kefera fe-inne rabbî ğaniyyün kerîm.

غَنِىّ — kök غ-ن-ي: ihtiyacı olmamak, kendine yetmek. Kök Hadîd 57/24'te ve Muhammed 47/38'de işlendi: el-Ğanî, "zengin"den daha kesindir — hiçbir şeye muhtaç olmayan.

كَرِيم — kök ك-ر-م, Alak 96/3'te işlendi: karşılık beklemeden, hesap tutmadan bolca vermek. Ve orada bu ayet zaten anılmıştı. Tekrarlamıyorum.

İki ismin yan yana gelişi kaydedilmeye değer ve bir dizim gözlemi olarak veriyorum:

Yani ilk isim yanlış bir sonucun (şükür bir borç ödemesidir) önünü kesiyor; ikincisi ise bir başkasının (nankörlük vermeyi durdurur) önünü kesiyor.