Şuarâ 78-82. ayetler

Ellezî halakanî fe-hüve yehdîn · Ve'llezî hüve yut'ımunî ve yeskīn · Ve izâ maridtü fe-hüve yeşfîn · Ve'llezî yümîtünî sümme yuhyîn · Ve'llezî etmau en yağfira lî hatîetî yevme'd-dîn

"Beni yaratan O'dur; bana yol da O gösterir. · Bana yediren, içiren O'dur. · Hastalandığımda bana şifa veren O'dur. · Beni öldürecek, sonra diriltecek olan O'dur. · Ve din gününde hatamı bağışlamasını umduğum O'dur."

Sûrenin en yoğun beş ayeti. Kısacık cümleler, tek bir özne, beş fiil alanı ve baştan sona tek bir ses: ‑în.

Beş cümle, aynı kalıba dayanıyor ama kalıp sabit değil. Farklar tablodadır ve hepsi metinden okunur:

Dört olgu doğrudan tablodan okunuyor:

Bir — birinci cümlede vâv yoktur. Dizi ellezî halakanî diye başlıyor; sonraki dördü ve'llezî ile bağlanıyor. Yani birinci cümle dizinin bir üyesi değil, dizinin başıdır. Yetmiş yedinci ayetteki rabbe'l-âlemînin doğrudan sıfatı olarak duruyor.

İki — üçüncü cümlede ism-i mevsûl yoktur. Öteki dördü ellezî ("… olan") ile kuruluyor; üçüncüsü ve izâ maridtü ("hastalandığımda") ile. Dizinin ortasında kalıp bozuluyor.

Üç — ayırma zamiri (hüve) ilk üç cümlede var, son ikisinde yok.

Dört — birinci şahıs fiili yalnız iki yerde geçiyor: maridtü (80) ve etmau (82). Öteki bütün fiillerin öznesi Allah'tır; bu ikisinin öznesi İbrâhim'dir.

Cümleler bir hayatın sırasına göre dizilmiş ve bu, metinden doğrulanabilir:

Ve dizinin genişleyen bir dairesi var: ilk cümle varlığı, ikincisi bedeni, üçüncüsü bedenin bozulmasını, dördüncüsü bedenin bitişini, beşincisi bedenden sonrasını konu ediyor.

Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum: dizi bir akîde listesi değil; bir insanın kendi hayatını sırayla anlatmasıdır. Ve bu, cümlelerin neden bu kadar somut olduğunu açıklıyor — soyut sıfat yok, hepsi fiil.

İki fiil, iki ayrı zaman: halaka (mâzî) ve yehdî (muzâri).

Ve aradaki fâ kaydedilmelidir. Fâü's-sebebiyye — sebep bildiren fâ: "beni yarattı, bu yüzden bana yol gösterir." Yani hidayet, yaratmanın devamı olarak sunuluyor: yaratan, yarattığını yolsuz bırakmaz.

Aynı bağ Kur'an'da başka bir yerde de kurulur: ellezî a'tâ külle şey'in halkahû sümme hedâ (Tâhâ 20/50) — "her şeye yaratılışını veren, sonra yol gösteren". İki ayette de sıra aynıdır: önce yaratma, sonra yol.

Ve Zuhruf 43/26-27'de İbrâhim'in ağzından benzer bir cümle geçer: illâ'llezî fetaranî fe-innehû se-yehdîn — "beni yaratan başka; O bana yol gösterecek". İki ayet arasındaki fark bir harftir:

Bu, metinden doğrulanabilir bir farktır. Ve kendi okumam olarak şunu kaydediyorum: Zuhruf'ta cümle babaya ve kavme karşı bir ayrılma beyanının içindedir, gelecek kipiyle bir güven bildirir; Şuarâ'da ise cümle bir tanıtım dizisinin başındadır ve süreklilik bildirir. İki bağlam iki kipi gerektiriyor. Bu bir izahtır, bağlayıcı değildir.

Ve yehdîn fiili sûrenin altmış ikinci ayetiyle bağlanıyor: Mûsâ deniz kenarında inne maıye rabbî seyehdîn demişti. Aynı fiil, aynı kalıp, iki peygamber. Fark: Mûsâ sîn ile (yakın gelecek), İbrâhim fe-hüve ile (süreklilik). Bu, metinden doğrulanabilir bir örtüşmedir.

İki fiil: yut'ımu (yedirir) ve yeskī (içirir).

Ve ayırma zamirinin konumu değişiyor. Birinci cümlede fe-hüve (fiilden önce, fâ ile); burada doğrudan hüve. Arapçada bu zamir (damîru'l-fasl) hasr bildirir: "yediren yalnız O'dur."

Kelimelerin somutluğu kaydedilmelidir: ayet "rızık verir" (yerzuku) demiyor. "Yedirir ve içirir" diyor. Rızık soyut bir kavramdır; yedirmek ve içirmek eldeki iki fiildir.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı kelime seçimidir: dizinin tamamı bu somutluk üzerine kurulu. İbrâhim, kavmine putların işitmediğini söylemişti (72); şimdi kendi Rabbini, işlerin en gündeliğiyle tarif ediyor. Karşılaştırma, sıfatlar üzerinden değil, fiiller üzerinden yapılıyor.

Dizinin ortası, dizinin tek kırılması ve bu tefsirin bu bölümdeki asıl konusu.

Cümle üç bakımdan öteki dörtten ayrılıyor:

Ve asıl kayıt şudur: dizide zamir tek bir yerde birinci şahsa geçiyor ve tam da hastalık cümlesinde geçiyor.

Dört cümlede fiiller şöyle kuruluyor:

• halaka-nî — O beni yarattı
• yut'ımu-nî, yeskī-n — O beni yedirir, içirir
• yümîtü-nî, yuhyî-n — O beni öldürür, diriltir
• yağfira lî — O beni bağışlar

Üçüncü cümlede ise:

• maridtü — ben hastalandım
• yeşfî-n — O bana şifa verir

Yani dizinin bütününde Allah fâil, İbrâhim mef'ûldür. Yalnız bir fiilde İbrâhim fâil olur — ve o fiil hastalıktır.

Bu farkı kendi okumam olarak işliyorum. Dayanaklarını sırayla veriyorum.

Birinci dayanak — kalıbın bilerek bozulmuş olması. Dizi ve'llezî yumridunî fe-hüve yeşfîn ("beni hastalandıran ve şifa veren O'dur") biçiminde kurulabilirdi; kalıp buna elverişliydi ve ölüm-diriliş cümlesi (81) tam olarak bu kalıptadır: yümîtünî sümme yuhyîn. Yani sûre, aynı çift-fiilli kalıbı bir ayet sonra kullanıyor. Hastalık cümlesinde kullanmıyor.

İkinci dayanak — ölüm ile hastalığın ayrı ele alınması. Dördüncü cümlede ölüm doğrudan Allah'a nispet ediliyor: yümîtünî. Yani metin, olumsuz görünen bir fiili (öldürmek) nispet etmekten kaçınmıyor. O hâlde hastalık cümlesindeki fark, "hoş olmayan şey nispet edilmez" gibi genel bir kaideyle açıklanamaz — çünkü bir ayet sonra ölüm nispet ediliyor.

Üçüncü dayanak — hastalığın sebeplerinin insana bakan yüzü. Hastalık, ölümden farklı olarak insanın fiillerinin, ihmalinin, çevresinin ve tercihlerinin içinden geçer. Ölüm herkese ve mutlaka gelir; hastalık bir arızadır ve arızanın sebep zincirinde insan da vardır.

Bu üç dayanağa göre kendi okumam şudur ve bağlayıcı değildir: cümle, hastalığı insanın kendi payına, şifayı Allah'a bırakıyor. Kusur nispeti değil, sebep nispeti yapılıyor — "ben hastalandım" cümlesi bir günah itirafı değil, olayın hangi taraftan çıktığının kaydıdır.

Ve bu okumanın sınırlarını açıkça belirtiyorum:

Klasik tefsirlerde bu ayet için nakledilen izahlar da aynı yöne bakar ve tablo hâlinde veriyorum:

Üç izah birbirini dışlamıyor. Ve üçüncüsü, birinci ve ikinciyi tamamlıyor: kalıp seçilmiştir, ve seçilen kalıp nispeti değiştirmiştir.

م-ر-ض kökü: sağlamlığın bozulması, itidalden çıkmak. Dilciler kökü "bedende ya da işlerde meydana gelen kusur ve zayıflık" olarak tarif eder. Kur'an aynı kökü kalp için de kullanır: fî kulûbihim maradun (Bakara 2/10). Yani kelime yalnız bedene ait değil.

ش-ف-ي kökü: dilcilerin verdiği çekirdek bir şeyin kenarına, uç noktasına gelmektir (şefâ — kenar; şefe — dudak). Şifâ, hastalığın kenarına gelmek, ondan çıkmaktır. Yani şifa, hastalığın yok olması değil, sınırına varılmasıdır.

Ve fe-hüve yeşfîn kalıbı kaydedilmelidir: birinci cümledeki fe-hüve yehdîn ile birebir aynı yapıdadır. Sebep fâ'sı burada da işliyor: "hastalandım, o hâlde O şifa verir."

İki fiil, arada sümme.

ثُمَّ — Arapçada tertip ve aralık (terâhî) bildirir; fâ aralıksız takip, sümme araya zaman girmiş takip içindir. Yani ölüm ile diriliş arasında bir mesafe olduğu, edatın kendisinde.

Ve ayırma zamiri burada yok. İlk üç cümlede hüve vardı; burada ve beşincide yok. Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum ve bir izah öneriyorum, bağlayıcı değildir: ilk üç cümle dünyada görülen işlerdir ve orada "yalnız O" vurgusu bir tartışmaya cevap verir — çünkü yedirmenin, içirmenin, şifanın başka faili varmış gibi görünebilir. Ölüm ve diriliş konusunda ise rakip bir fâil iddiası zaten yoktur.

Ve Kur'an'da aynı çift İbrâhim'in ağzında bir kez daha geçer: rabbiye'llezî yuhyî ve yümît (Bakara 2/258) — ve orada muhatabın cevabı ene uhyî ve ümît olur. Yani orada rakip iddia vardır; burada yoktur. Bu, metinden doğrulanabilir bir farktır.

Dizinin sonu ve tonu değişiyor: kesinlikten umuda geçiliyor.

Dört cümlede fiiller haber kipindeydi: yaratır, yedirir, şifa verir, öldürür. Beşincide bir umut fiili var: etmau — "umuyorum".

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı fiilin kendisidir: İbrâhim, bağışlanmayı bir hak ya da kesinlik olarak söylemiyor. Dizideki tek belirsiz cümle, kendi âkıbetiyle ilgili olandır.

ط-م-ع kökü elli birinci ayette çözümlendi ve orada sihirbazların cümlesiyle karşılaştırıldı; tekrarlamıyorum. Oradaki tablo şunu göstermişti: iki cümle neredeyse birebir aynıdır, farkları yalnız tekil-çoğuldur.

خَطِيٓـَٔة — kök خ-ط-ء: hedefi ıskalamak, isabet ettirememek. Karşıtı savâb (isabet). Kelimenin çekirdeğinde kasıt yoktur; kasıtlı olan için ism ya da zenb kullanılır.

Ve dizim nüktesi: kelime tekildir — hatîetî, "hatam". Çoğul (hatâyâ) değil. Sihirbazlar çoğul kullanmıştı: hatâyânâ (51).

Nakledilen izah: tekil, cinsi bildirir — "her ne hatam varsa". Kesin bir tercih yapmıyorum.

يَوْمَ ٱلدِّين — "din günü", yani hesap günü. د-ي-ن kökü Fâtiha'de çözümlendi (mâliki yevmi'd-dîn) ve tekrarlamıyorum. Oradaki kayıt: kökün çekirdeğinde borç, karşılık ve boyun eğme vardır; deyn (borç) ve dîn (din) aynı köktendir.

Beş cümlenin ortak yanı, hiçbirinde bir sıfat bulunmamasıdır. İbrâhim, Rabbini "büyüktür", "kadirdir", "hakîmdir" diye tarif etmiyor. Beş cümlenin beşi de fiil cümlesidir.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı yetmiş ikinci ayettir: İbrâhim kavmine, putların ne yaptığını sormuştu — işitiyorlar mı, fayda veriyorlar mı, zarar veriyorlar mı. Üç fiil sormuştu. Şimdi kendi tarafını da fiillerle anlatıyor: yaratır, yol gösterir, yedirir, içirir, şifa verir, öldürür, diriltir, bağışlar. Sekiz fiil.

Yani karşılaştırma baştan sona aynı ölçü üzerinden yürüyor: ne yapıyor?

Dizinin en somut tarafı, hastalık cümlesinin bıraktığı boşluktur. Ayet, hastalığı bir cezaya bağlamıyor; şifayı da sebeplerin dışına atmıyor. İki uçtan da uzak duruyor: ne "başına gelen suçundandır", ne "sebeplere sarılmak gereksizdir".

Cümlenin bıraktığı şey, sorumluluk ile teslimiyetin nerede ayrıldığıdır: kişi kendi payını üstlenir, sonucu üstlenmez. Ve bu, sûrenin üçüncü ayetiyle aynı ölçüdür — elçiye "sen üzülme" denmişti, çünkü sonucu üreten o değildi.