Nûr 44-45. ayetler

Yükallibullâhu'l-leyle ve'n-nehâr, inne fî zâlike le-ibraten li-üli'l-ebsâr · Vallâhu halaka külle dâbbetin min mâ', fe-minhüm men yemşî alâ batnihî ve minhüm men yemşî alâ ricleyni ve minhüm men yemşî alâ erba', yahlukullâhu mâ yeşâ', innallâhe alâ külli şey'in kadîr

"Allah gece ile gündüzü çevirip duruyor. Şüphesiz bunda, görebilenler için bir ibret vardır. Allah bütün canlıları sudan yarattı: kimi karnı üzerinde yürür, kimi iki ayağı üzerinde, kimi de dört ayağı üzerinde. Allah dilediğini yaratır. Allah her şeye gücü yetendir."

ق-ل-ب kökü otuz yedinci ayette çözümlendi. Ve orada tetekallebü'l-kulûbü ve'l-ebsâr — kalplerin ve gözlerin ters dönmesi anılmıştı.

Ve burada aynı kök, tef'îl bâbında ve Allah'ın fiili olarak geçiyor: yükallibü.

Aynı kök, biri kendiliğinden dönme, öteki döndürme. Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum.

Ve sûrenin göz örgüsü burada kapanıyor.

Beş geçiş ve kelime beş kez, sûrenin bir ucundan öteki ucuna.

Ve son geçiş, kelimeyi bir yeterlilik olarak kullanıyor: ülü'l-ebsâr — "göz sahipleri, görebilenler".

Bu, Bakara 2/179'da kaydedilen kalıpla aynı cinstendir: orada ülü'l-elbâb (öz sahipleri) vardı ve şu kayıt düşülmüştü: "Üçü de kapasite değil, bir işlev ölçüyor."

Burada da öyle: ülü'l-ebsâr, gözü olan herkes değil — bakabilen kişidir.

Ve bu, sûrenin başındaki emirle halka kuruyor: otuzuncu ayette bakış indiriliyordu; kırk dördüncü ayette bakabilenler anılıyor.

Yani sûre, gözü kısan bir emirle başlayıp gören insanı öven bir cümleye varıyor.

Bu okumayı kendi okumam olarak kaydediyorum; kelimelerin yerleri metinde sayılabilir.

عِبْرَة — kök ع-ب-ر: somut anlamı bir yerden bir yere geçmek, karşıya geçmek. Ubûr — geçiş; ma'ber — geçit; tâbir — rüyayı yorumlamak (görüntüden anlama geçmek); ibâre — bir sözün lafzı (anlamın üzerinden geçildiği köprü).

Ve ibret: görünenden görünmeyene geçmek.

Kökün somut anlamı, kelimenin işini tam olarak veriyor ve bunu bir kök gözlemi olarak kaydediyorum: ibret almak, bir olayda kalmak değil — o olaydan bir başka yere geçmektir.

دَابَّة — kök د-ب-ب: yerde hareket etmek, yürümek. Debbe — yürüdü. Ve dâbbe: yeryüzünde hareket eden her canlı.

Kelimenin kapsamı geniştir: yalnız dört ayaklı hayvanlar değil, hareket eden bütün canlılar. Ayetin devamındaki üçlü sayım bunu doğruluyor.

مِّن مَّآءٍ — "sudan". Ve min edatının işlevi üzerinde bir kayıt gerekiyor.

Edat iki türlü anlaşılabilir ve klasik tefsirlerde ikisi de nakledilir:

Bir tercih dayatmıyorum.

Ve bir usul kaydı: bu ayetten modern biyolojiye dair bir "önceden bildirme" iddiası çıkarılmıyor. Kur'an'ın suyu hayatın kaynağı olarak anması başka yerlerde de geçer (Enbiyâ 21/30) ve bu, metnin kendi içinde duran bir ifadedir.

Ayet, canlıları hareket biçimlerine göre üçe ayırıyor:

Ve sınıflandırmanın ölçüsü kayda değer: ayak sayısı, yani hareket biçimi.

Ayet, canlıları büyüklüğe, faydaya, yaşadığı yere ya da cinse göre değil — yürüyüşe göre ayırıyor. Ve bu, ayetin kelimesiyle uyumludur: dâbbe, kökü itibarıyla "yürüyen"dir.

Yani ayet, adlandırdığı şeyi kendi adının ölçüsüyle sınıflandırıyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum; kelimenin kökü ve sınıflandırma ölçüsü metinde durur.

Ve yahlukullâhu mâ yeşâ' cümlesi, sayımın kapalı olmadığını bildiriyor. Liste üçle sınırlı değil; ayet listeyi kendisi açık bırakıyor.