Mü'minûn 71. ayet

Ve levi'tteba'a'l-hakku ehvâehüm le-fesedeti's-semâvâtü ve'l-ardu ve men fîhinn, bel eteynâhüm bi-zikrihim fe-hüm an zikrihim mu'ridûn

"Eğer hak onların arzularına uysaydı, gökler, yer ve içindekiler bozulup giderdi. Hayır, biz onlara kendi zikirlerini getirdik; ama onlar kendi zikirlerinden yüz çeviriyorlar."

Cümlenin öznesi olan el-hakkın ne olduğu üzerinde müfessirler ayrılır ve fark, delilin çalışma biçimini değiştirir:

İhtilafı aktarıyorum; tercih dayatmıyorum.

Ve dördünde de delilin mantığı aynıdır ve bu kaydedilmelidir: arzuya tâbi olan bir düzen, düzen olmaktan çıkar. Çünkü arzular çoktur ve birbiriyle çelişir; hepsine birden uyulamaz.

ف-س-د kökü: bozulmak, düzeni gitmek. Fesâd — düzenin dağılması; ifsâd — bozma. Kelime Bakara 2/11-12'de ve Sâd 38/28'de işlendi.

Aynı fiille kurulmuş bir başka delil Enbiyâ 21/22'de işlendi: lev kâne fîhimâ âlihetün illa'llâhu le-fesedetâ, "eğer o ikisinde Allah'tan başka ilâhlar olsaydı, ikisi de bozulup giderdi." Oraya dayanıyorum.

İki delil karşılaştırılabilir:

Fark kaydedilmelidir: Enbiyâ'nın delili şirke, Mü'minûn'unki hevâya karşı kuruluyor. Ve Enbiyâ'daki cümle sübhânallâhi rabbi'l-arşi ammâ yasıfûn ile bitiyor; Mü'minûn'da aynı tenzih cümlesi yirmi ayet sonra, doksan birinci ayette gelecek.

Ve Mü'minûn'un kendi karşılığı doksan birinci ayette gelecek: lev kâne meahû min ilâhin izen le-zehebe küllü ilâhin bimâ halaka ve le-alâ ba'duhüm alâ ba'd. Yani sûre iki farazî delil kuruyor: biri hevâ üzerinden (71), öteki çokluk üzerinden (91). Bu, sûre içinde doğrulanabilir bir eşleşmedir.

Kök Câsiye 45/23'te (e-fe-raeyte meni'ttehaze ilâhehû hevâhü) ayrıntılı işlendi — orada ilâhehû hevâhü terkibindeki iki okuma tablolanmıştı. Ve Furkān 25/43'te aynı cümle tekrar ele alındı ve orada Câsiye'deki çözümlemeye dayanılmıştı. Tekrarlamıyorum.

Kökün özeti şudur: ه-و-ي: düşmek, aşağı inmek; ve arzu duymak. İki dal birden kaydedilir.

Buraya ait olan, kelimenin çoğul gelmesidir: ehvâ'.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı bu çoğuldur: Câsiye'de hevâhü tekildi — bir kişinin arzusu. Burada çoğul: bir topluluğun arzuları. Ve delilin işlemesi tam bu çoğula bağlıdır: tek bir arzuya uyulabilir; birbiriyle çelişen arzuların hepsine birden uyulamaz. Bozulmanın gerekçesi budur.

Üç geçiş, aynı kök, ölçek büyüyor. Bu, üç metinden doğrulanabilir bir dizidir.

Ve cümlenin ikinci yarısı ayrı bir mesele koyuyor.

ذِكْرِهِمْ — izafet zamiri kaydedilmelidir: "onların zikri". Kur'an ya da vahiy denmiyor.

Terkibin anlamı üzerinde müfessirler ayrılır:

İhtilafı aktarıyorum; tercih dayatmıyorum.

İkinci okuma kaydedilmeye değer, çünkü cümleyi keskinleştirir: getirilen şey onların kendi itibarı ise, yüz çevirdikleri şey kendi lehlerine olandır.

Ve burada sûrenin bir başka lafız örgüsü tamamlanıyor.

Üçüncü ayette liste maddesi şuydu: ve'llezîne hüm ani'l-lağvi mu'ridûn — "boş sözden yüz çevirenler". Aynı kalıp burada aynen dönüyor: fe-hüm an zikrihim mu'ridûn.

Birebir aynı dizim, aynı ism-i fâil, iki ayrı nesne. Bu, sûre içinde doğrulanabilir bir tekrardır ve üçüncü ayette de kaydedilmişti.

Bunu kendi okumam olarak veriyorum: sûre, kendi vasıf listesindeki bir kalıbı alıp karşı taraf için kullanıyor — ve nesneyi değiştiriyor. Fiil aynı; hükmü belirleyen şey, yüz çevrilen şeyin ne olduğu.