Mü'minûn 115. ayet tefsiri

23/115

أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَٰكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ

E-fe-hasibtüm ennemâ halaknâküm abesen ve enneküm ileynâ lâ türceûn

"Sizi boş yere yarattığımızı ve bize döndürülmeyeceğinizi mi sandınız?"

عَبَثًا — kök: ع-ب-ث

Kökün somut anlamı dilcilerce şöyle verilir: bir şeyi amaçsızca karıştırmak, elle oynayıp durmak. Abise bi-şey' — bir şeyle boşuna oynadı, karıştırdı. Ve buradan abes — hiçbir amaca bağlanmayan iş.

Kök dizinde ilk kez burada çözümleniyor. Kelime Kur'an'da iki yerde geçer: Şuarâ 26/128 (e-tebnûne bi-külli rîin âyeten ta'besûn) ve bu ayet.

عَبَث ile لَعِب — ayrım

Ve bu ayet, dizide işlenen bir başka kelimeyle karşılaştırılmalıdır.

Duhân 44/38'de (ve mâ halakne's-semâvâti ve'l-arda ve mâ beynehümâ lâibîn) ayrıntılı işlendi. Orada kaydedilenler:

Cümle "yaratmadık" demiyor. Mâ halaknâ … lâibîn — olumsuzlanan şey fiil değil, fiilin hâlidir.

Ve Duhân'de aynı cümlenin Enbiyâ 21/16'da da geçtiği bir lafız kaydı olarak verilmişti; o ayet Enbiyâ 21/16-18'de işlendi. İkisine de dayanıyorum.

İki kelime karşılaştırılabilir ve dilciler aralarında bir fark kaydeder:

Kelime	Kök	Dilcilerin verdiği fark
لَعِب	ل-ع-ب	Oyun — bir amacı vardır (haz, eğlence), ama ciddi değildir
عَبَث	ع-ب-ث	Boş iş — hiçbir amacı yoktur

Bu ayrımı nakledildiği şekliyle aktarıyorum.

Ve üç ayet yan yana konabilir:

Yer	Olumsuzlanan hâl	Nesne	Kim hakkında
Duhân 44/38	*Lâibîn* — oyun oynayanlar olarak	Gökler ve yer	Yaratan — mâ halaknâ
Enbiyâ 21/16	*Lâibîn*	Gök, yer ve arası	Yaratan
Mü'minûn 23/115	*Abesen* — boş yere	Siz — insan	Muhatabın zannı — e-fe-hasibtüm

Üç ayet arasındaki farkı kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı yukarıdaki tablodur:

Bir. Nesne farkı. Duhân ve Enbiyâ kâinatı anıyor; Mü'minûn doğrudan muhatabı — halaknâküm.

İki. Kip farkı. Ötekiler haberdir (yaratmadık); Mü'minûn sorudur (sandınız mı).

Üç. Kelime farkı. Ötekilerde laib (oyun), burada abes (boş iş). Ve dilcilerin kaydettiği ayrıma göre abes daha ağırdır: oyunda bir maksat vardır, abeste hiç yoktur.

Dört — ve bu kaydedilmeye değer: Duhân ve Enbiyâ yaratanın hâlini olumsuzluyor; Mü'minûn yaratılanın durumunu soruyor. Halaknâküm abesen — "sizi boş yere". Yani soru, insanın kendi varlığının anlamı hakkında.

أَفَحَسِبْتُمْ — elli beşinci ayete dönüş

ح-س-ب kökü sûrede üç kez geçiyor ve bu, metinden doğrulanabilir:

Ayet	Cümle	Neyi sanmak
55	E-yahsebûne ennemâ nümiddühüm bihî min mâlin ve benîn…	Verilenin lütuf olduğunu
115	E-fe-hasibtüm ennemâ halaknâküm abesâ	Yaratılışın boş olduğunu
117	Fe-innemâ hisâbühû* inde rabbih*	Hesap — kökün isim hâli

Ve iki soru da aynı kalıpla kuruluyor: ennemâ + fiil. Yani sûre iki büyük zannı aynı dille sorguluyor: biri hayatın içindeki verilenler hakkında, öteki hayatın kendisi hakkında.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı bu kalıp ortaklığıdır.

وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ — doksan dokuzuncu ayete dönüş

ر-ج-ع kökü doksan dokuzuncu ayette geçmişti: rabbi'rciûn — "beni geri döndürün."

Ayet	Cümle	Kim istiyor / ne söyleniyor
99	Rabbi'rciûn	Dünyaya dönmeyi istiyorlar
115	İleynâ lâ türceûn	Bize döndürülmeyeceklerini sanıyorlar
60	Ennehüm ilâ rabbihim râciûn	Mü'minlerin bildiği — Rablerine döneceklerini

Üç geçiş de metinden doğrulanabilir. Ve bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı bu üçlü dağılımdır:

Altmışıncı ayette dönüş, kalpleri titreten bir bilgidir. Yüz on beşinci ayette aynı dönüşün inkârı bir zan olarak sorulur. Doksan dokuzuncu ayette ise dönüş, artık istenen ama verilmeyen şeydir.

Yani aynı kök sûrede üç ayrı hâlde: bilinen, inkâr edilen, istenen.

Ve dizim kaydedilmelidir: ileynâ öne alınmış (takdîm) — "bize — döndürülmeyeceğinizi". Vurgu, dönüşün kime olduğunda.