Hac 5. ayet

Yâ eyyühe'n-nâsü in küntüm fî raybin mine'l-ba'si fe-innâ halaknâküm min türâbin sümme min nutfetin sümme min alakatin sümme min mudğatin muhallekatin ve ğayri muhallekatin li-nübeyyine leküm · Ve nukırru fi'l-erhâmi mâ neşâü ilâ ecelin müsemmen sümme nuhricüküm tıflen sümme li-teblüğū eşüddeküm · Ve minküm men yüteveffâ ve minküm men yüraddü ilâ erzeli'l-umuri li-keylâ ya'leme min ba'di ilmin şey'â · Ve tera'l-arda hâmideten fe-izâ enzelnâ aleyhe'l-mâe'htezzet ve rabet ve enbetet min külli zevcin behîc

"Ey insanlar! Diriltilme konusunda şüphe içindeyseniz — biz sizi topraktan, sonra bir damladan, sonra bir alakadan, sonra yapısı belirlenmiş ve belirlenmemiş bir mudğadan yarattık; size açıkça gösterelim diye. Dilediğimizi belli bir süreye kadar rahimlerde tutarız, sonra sizi bebek olarak çıkarırız; sonra güçlü çağınıza erişirsiniz. Kiminiz vefat ettirilir, kiminiz de ömrün en düşkün çağına döndürülür — bildikten sonra hiçbir şey bilmez hâle gelsin diye. Yeryüzünü sönmüş görürsün; üzerine suyu indirdiğimizde titrer, kabarır ve her güzel çiftten bitirir."

Ayet bir şart cümlesiyle açılıyor: in küntüm fî raybin mine'l-ba's — "diriltilme konusunda şüphe içindeyseniz".

Ve cevap iki koldan geliyor:

İkisinin ortak noktası kaydedilmelidir ve bunu kendi okumam olarak veriyorum: her iki delil de muhatabın gördüğü şeylerdir. Ayet gaybdan bir haber vererek başlamıyor; görülene işaret ederek başlıyor. Sorulan soru "olmamış bir şey nasıl olur" idi; cevap "zaten olmuş olana bak" biçimindedir.

Ayet dört madde sayıyor: türâb, nutfe, alaka, mudğa. Sonra üç hayat basamağı: tıfl, eşüdd, ve iki uç — vefat ya da erzelü'l-umur.

Ğâfir (Mü'min) 40/67'de aynı aşamalı oluşum altı basamakla işlendi ve orada bir STYLE sınırı çizildi. Zümer 39/6'da (halkan min ba'di halkın fî zulümâtin selâs) aynı sınır tekrarlandı. Aynı sınırı burada da koruyorum ve gerekçesiyle tekrar ediyorum:

Kelimelerin dilcilerce verilen sözlük anlamları şunlardır:

Bu anlamlar dilcilerin kaydettiği anlamlardır ve o kadarını aktarıyorum. Bunları modern embriyoloji terimleriyle birebir eşitlemeye girmiyorum. Gerekçe: böyle bir eşitleme, ayetin söylemediği bir iddiayı ayete yüklemek olur; ve bilimsel tarifler değiştiğinde ayeti onlarla birlikte savunulmak zorunda bırakır. Ayetin kendi kurduğu delil, terminolojik bir isabet iddiası değildir.

Delilin işleyişi ayetin kendi cümlesinde açıktır: li-nübeyyine leküm — "size açıkça gösterelim diye". Gösterilen şey, bir sürecin kademeli oluşudur. Bir aşamadan ötekine geçiş insanın elinde değildir ve insan bunun hiçbir aşamasını görmemiştir. Vâkıa 56/58-59'da işlenen çizginin aynısı: insanın payı ile sonucun ayrılması.

Bu terkip üzerinde klasik tefsirlerde ihtilaf vardır. Görüşleri aktarıyorum, tercih dayatmıyorum:

Ortak nokta şudur ve ayetin kendisinden çıkar: her başlayan süreç aynı yerde bitmiyor. Ayet düzenli bir dizi kuruyor, sonra dizinin istisnasını kendisi ekliyor — tıpkı Ğâfir (Mü'min) 40/67'de ve minküm men yüteveffâ min kabl kaydında olduğu gibi. Ve burada aynı kayıt iki kez geliyor: hem rahimde (muhallekatin ve ğayri muhalleka), hem doğumdan sonra (ve minküm men yüteveffâ).

ر-ذ-ل kökü: bir şeyin en aşağısı, ayıklanıp atılan kısmı. Erzel — en değersiz, ıskartaya çıkan.

Ve cümlenin devamı kaydedilmelidir: li-keylâ ya'leme min ba'di ilmin şey'â — "bildikten sonra hiçbir şey bilmez hâle gelsin diye."

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı cümlenin ayetteki yeridir: ayet bir yükselme dizisi kuruyor — damla, bebek, güç çağı — ve dizinin sonuna bir iniş koyuyor. Bilgi ediniliyor, sonra geri alınıyor.

Ve bu, ayetin asıl deliline hizmet ediyor: insanın kendi bedeni üzerindeki hâkimiyeti hem başta hem sonda yoktur. Ortadaki güç çağı bir istisnadır. Diriltmeye itiraz eden, kendi hayatının iki ucunda da söz sahibi olmayan taraftır.

Kök dizinde ilk kez burada geçiyor. Dilcilerin verdiği anlam: ateşin sönmesi, külün soğuması; hareketin ve sesin bitmesi. Hemedeti'n-nâr — ateş söndü. Hâmid — cansız, kıpırtısız.

Kelimenin seçimi bir resim kuruyor: kuru toprak "ölü" (meyyite) diye değil, "sönmüş" diye anılıyor. Yani bir zamanlar yanmış olan bir şeyin şu anki hâli.

Bu kelimeyi Fussilet 41/39'daki hâşia ile karşılaştırmak, iki sûrenin aynı delili nasıl ayrı resimlerle verdiğini gösteriyor:

Üç kelimenin yönü farklıdır ve bunu bir gözlem olarak kaydediyorum:

• Fussilet toprağa bir duruş veriyor: boyun eğmiş.
• Hac toprağa bir geçmiş veriyor: sönmüş, yani daha önce yanıyordu.
• Zümer toprağa bir son veriyor: ufalanmış.

Ve üçü de aynı sonuca bağlanıyor. Fussilet'te inne'llezî ahyâhâ le-muhyi'l-mevtâ; burada 22/6'da ve ennehû yuhyi'l-mevtâ; Zümer'de zikrâ li-üli'l-elbâb.

Bu iki fiil, Fussilet 41/39'da geçen iki fiilin aynısıdır: ihtezzet ve rabet.

İki ayet arasındaki tek fark, üçüncü fiilin varlığıdır:

Yani Hac, Fussilet'in durduğu yerden bir adım daha atıyor: sonucu da veriyor.

اِهْتَزَّ — kök ه-ز-ز: sarsmak, silkelemek. ر-ب-و kökü Bakara 2/275'te ribâ bahsinde işlendi: artmak, kabarmak, yükselmek. Tekrarlamıyorum.

Ve terkibin bütünü kaydedilmeye değer: sûrenin ilk ayeti zelzele ile açılmıştı — sarsıntı. Beşinci ayette toprak yine sarsılıyor (ihtezzet) — ama bu sefer sarsıntının sonucu bitki.

Bunu kendi okumam olarak veriyorum, dayanağı iki kelimenin aynı sûrede dört ayet arayla bulunmasıdır: aynı fiil ailesi, biri yıkım biri diriliş için. Sarsılmak kendi başına bir son değil; neyin sarsıldığına bağlı.

ب-ه-ج kökü: güzellik, göze hoş gelen parlaklık, sevinç verme. Behce — güzellik, ferahlık.

Kelimenin seçimi bir gözlem olarak kaydedilmelidir: ayet bitkinin faydasından (nâfi') değil, görünüşünden söz ediyor. Delil, karnı doyurmaktan önce gözü memnun etmekle kuruluyor.