Enbiyâ 34-35. ayetler

Ve mâ cealnâ li-beşerin min kablike'l-huld, e-fe-in mitte fe-hümü'l-hâlidûn · Küllü nefsin zâikatü'l-mevt, ve neblûküm bi'ş-şerri ve'l-hayri fitneten ve ileynâ turceûn

"Senden önce hiçbir insana ölümsüzlük vermedik. Şimdi sen ölürsen onlar ebedî mi kalacak? · Her can ölümü tadacaktır. Sizi bir sınama olarak şerle de hayırla da deneriz. Ve bize döndürüleceksiniz."

Otuz dördüncü ayet bir kıyas kuruyor ve kıyas, muhatabın kendi beklentisini kendi üzerine döndürüyor.

Kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı sorunun yapısıdır: muhataplar Peygamber'in ölümünü bekliyordu. Ayet o beklentiyi reddetmiyor — onun sonucunu soruyor: e-fe-in mitte fe-hümü'l-hâlidûn? "Sen ölürsen onlar kalacak mı?"

Yani cümle, beklentinin sahibini de aynı hükmün altına koyuyor. Beklenen şey doğru olsa bile, bekleyene bir şey kazandırmıyor.

ٱلْخُلْد — kök خ-ل-د: uzun süre kalmak, kalıcı olmak. Ve kelime sûrenin sekizinci ayetinde geçmişti: ve mâ kânû hâlidîn. İki ayet aynı hükmü, biri geçmiş elçiler biri bütün beşer için tekrarlıyor. Sûre içinde doğrulanabilir bir tekrardır.

Bu cümle Ankebût 29/57'de işlendi ve orada bir sonraki ayetle bağı kaydedilmişti. Oraya dayanıyorum.

Ankebût'taki kayıt şuydu:

"İki ayet birlikte okunduğunda, göç çağrısının hemen ardına her hâlükârda ölüneceği kaydı düşülmüş oluyor. Yani yer değiştirmek ölümden kaçmak değil — hangi hâlde ölüneceğini seçmek."

Ve iki sûrenin farkı, cümlenin yanına ne konduğudur:

Enbiyâ'nın eklediği şey ortadaki cümledir ve bu tefsirde ilk kez burada işleniyor.

ذَآئِقَة — ism-i fâil, müennes. Kök ذ-و-ق: tatmak. Ve fiilin seçimi kaydedilmeye değer: ölüm karşılaşılan değil, tadılan bir şey olarak veriliyor. Zevk, duyunun en yakın ve en kişisel olanıdır. Yani cümle, ölümü dışarıdan gelen bir olay olarak değil, içeriden geçilen bir deneyim olarak adlandırıyor.

Ve Enbiyâ'nın kattığı asıl şey budur.

ب-ل-و kökü: bir şeyi yıpratarak denemek; belâ — eskitmek, yıpratmak. Sınama, kökü itibarıyla aşındırarak ortaya çıkarmaktır.

ف-ت-ن kökü Ankebût 29/2-10'da ayrıntılı işlendi (altını ateşte eritip sınamak) ve Furkān 25/20'de kelimenin insanlar eliyle geldiği kaydedilmişti. Oraya dayanıyorum.

Fitneten mansûbdur ve nahivciler bunu mef'ûlün leh (gerekçe) ya da masdar-ı müekkid sayar: "sınama olarak" ya da "sınamakla".

Ve sıralamada bir dizim nüktesi var: bi'ş-şerri ve'l-hayr — önce şer, sonra hayır.

Arapçada beklenen sıra genellikle hayrın öne alınmasıdır. Burada ters. Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum ve üzerine bir hüküm kurmuyorum; yalnız şunu ekliyorum: cümlenin öncesi ölümdür — yani şer tarafı zaten konuşulmaktadır; sıra siyaka uyuyor.

Şimdi ikilinin kendisine geliyorum. Ve bu, ayetin en çok üzerinde durulması gereken yeridir.

Cümle iki şeyi birden sınama sayıyor:

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı cümlenin iki harfi cerinde aynı fiilin (neblû) ortak olmasıdır: ayet iki hâl arasında bir derece farkı kurmuyor. İkisi de aynı fiilin nesnesi.

Ve bunun neyi gerektirdiğini yazmak gerekiyor: eğer yalnız şer sınama olsaydı, hayır bir ödül olurdu ve sahibi hakkında bir hüküm bildirirdi. Ayet bunu engelliyor. Verilmiş olan şey, verilmemiş olan kadar açık uçludur.

Sûrenin kendisi bunu iki yerde uyguluyor ve ikisi de peygamber dizisindedir:

Ve dizide ikisi de aynı biçimde anılıyor: ikisi de kurtuluşla bitiyor. Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı iki kıssanın sûredeki yan yana duruşudur.

Ve bir sûre içi bağ daha: aynı kelime yüz on birinci ayette bir kez daha geçecek — ve in edrî leallehû fitnetün leküm ve metâun ilâ hîn. Sûre, sınama fikrini hem ortasında hem sonunda anıyor.