Bakara 99-100. ayetler — Apaçık ayetler ve atılan ahit

"Andolsun ki sana apaçık ayetler indirdik; onları ancak fâsıklar inkâr eder. Ne zaman bir ahit yaptılarsa, içlerinden bir grup onu atıp bir kenara koymadı mı? Doğrusu onların çoğu inanmıyor."

Bu iki ayet, bir önceki bölümü (melek düşmanlığı) kapatıp bir sonraki bölüme (sihir ve Süleyman) geçerken araya konmuş gibi görünür. Aslında ikisini birbirine bağlayan halkadır: itirazın gerekçesizliğini ve bunun yeni olmadığını kaydeder.

ف-س-ق kökünün somut anlamı bu tefsirde birkaç yerde işlendi — sûrenin 26. ayetinde ve Hadîd, Hucurât bahislerinde: hurmanın kabuğundan çıkması, yani kendi kabından dışarı taşmak. Tekrarlamıyorum.

Kelimenin buradaki yeri dikkat çekicidir. Cümle, ayetleri inkâr edenler için "bilmeyenler" ya da "anlamayanlar" demiyor; kabuğundan çıkanlar diyor. Yani reddin sebebi bilgi eksikliği değil, bulunduğu sınırın dışına taşmadır.

Bu, bölümün başından beri kurulan tespitin devamıdır: 89. ayette "tanıdıkları halde", 90. ayette "hased yüzünden", 91. ayette "kendilerine indirilene inanırız" — hepsinde red, bir bilgi sorunu olarak değil bir konum sorunu olarak veriliyor.

Cümlenin kalıbı da bunu pekiştiriyor: mâ… illâ — Arapçada kasr (sınırlama) üslubudur. Önce genel olarak olumsuzlanıyor, sonra tek bir istisna bırakılıyor. Yani "onları inkâr edenler genellikle fâsıklardır" değil; "onları ancak fâsıklar inkâr eder."

نَبَذَ — kök ن-ب-ذ. Bu kök Hümeze bahsinde (104/4) işlendi; tekrarlamıyorum. Oradaki tespitin özeti şuydu: nebz, bir şeyi değersiz gördüğü için atmaktır — her atma nebz değildir, nebz atılan şeyin işe yaramaz sayılmasıdır.

Kelimenin seçimi bu yüzden önemli. Ahit bozulmuyor, çiğnenmiyor, unutulmuyor — atılıyor. Fiil, sözleşmeye biçilen değeri de içinde taşıyor.

Aynı kök Kur'an'da bu topluluk için bir kez daha, daha da somut biçimde kullanılır: "onu sırtlarının arkasına attılar" (Âl-i İmrân 3/187). Atma fiili orada bir yön de kazanıyor: arkaya, görülmeyen tarafa.

كُلَّمَا — "her ne zaman". Kelime, olayı tek seferlik olmaktan çıkarıp tekrarlanan bir düzen hâline getiriyor. Sorunun soru biçiminde gelmesi de (e-ve küllemâ) bunu pekiştirir: cevap beklenmiyor, bilinen bir şey hatırlatılıyor.

Ve sûre bu tespiti boşlukta bırakmıyor; ahit kelimesi bu sûrede bir zincir oluşturur:

Beş geçiş bir seyir çiziyor: ahit alınıyor, tutulması isteniyor, atılıyor — ve sonunda ahdin kime ulaşmayacağı söyleniyor.

İki kayıt yan yana duruyor ve ikisi de sınırlayıcıdır: atan bir gruptur, inanmayan çoğunluktur. Yani hüküm toptan verilmiyor.

Bu, sûrenin dil konusundaki genel titizliğidir ve başka yerlerde de görülür: "içlerinden bir grup" (2/75), "onlardan çoğu" (2/109), "hepsi bir değildir" (Âl-i İmrân 3/113). Metin, tarif ettiği şeyi vasıflar üzerinden kuruyor; bir topluluğun tamamına kapatmıyor.

Bu ayrımın burada özellikle korunması anlamlıdır: cümlenin gerisi son derece serttir — "her ahitte", "çoğu inanmıyor". Sertliğin içinde bile ayrım korunuyor.