Nahl 15-16. ayetler

Ve elkā fi'l-ardı revâsiye en temîde biküm ve enhâran ve sübülen lealleküm tehtedûn · Ve alâmât, ve bi'n-necmi hüm yehtedûn

"Yeryüzüne, sizinle birlikte yalpalamasın diye sabit dağlar, ırmaklar ve yollar koydu — yolunuzu bulasınız diye. · İşaretler de. Ve onlar yıldızla yol bulurlar."

رَوَٰسِى — kök ر-س-و: demir atmak, sabitlenmek. Kök Kāf 50/7'de ayrıntılı işlendi, aynı terkip Lokmân 31/10'da ele alındı; oraya dayanıyorum ve tekrarlamıyorum. Özeti: kelime ism-i fâil çoğuludur — "demir atmış olanlar". Dağ, adıyla değil hâliyle anılıyor.

Cümlenin ikinci yarısını — أَن تَمِيدَ بِكُمْ — burada işliyorum.

Mâde–yemîdu: sallanmak, iki yana gidip gelmek, çalkalanmak. Dilciler kelimeyi özellikle deniz tutması ve geminin yalpalaması için kullanır.

Ve kökün en tanıdık türevi bu tefsirde zaten işlendi: mâide (Mâide) — üzerindekilerle birlikte sallanan sofra. Aynı üç harf. Kökün taşıdığı resim budur: yüklü bir şeyin, yükünü taşırken oynaması.

Kaydedilmelidir ki bu, kırılma ya da çökme değildir. Meyd, bir cismin bütünlüğünü koruyarak salınmasıdır.

Kur'an'ın yer sarsıntısı için iki yerleşik kökü vardır ve bu ayette ikisi de kullanılmıyor:

Bunu bir mucize iddiası olarak değil, bir kelime seçimi kaydı olarak veriyorum: Kur'an'ın elinde "deprem" için iki kelime var; dağların anıldığı bu üç ayette üçüncü bir kelime seçiliyor.

Ve buradan çeviriye dair bir kayıt düşmek gerekiyor. Türkçe meallerin çoğu bu cümleyi "sizi sarsmasın diye" ile karşılar. Ama Türkçede sarsmak deprem demektir — sarsıntı, artçı sarsıntı. Oysa meyd ani bir silkeleme değil, sürekli bir salınmadır. Gemi denizde sarsılmaz, yalpalar. Bu yüzden çeviride "yalpalamasın" diyorum ve yaygın kalıptan ayrıldığımı kaydediyorum. Dayanağım bir nakil değil, kökün kendisidir.

Cümlede bir bâ var ve Türkçe çeviriler onu genellikle düşürür ("sizi sarsmasın"). Oysa harf oradadır ve iki türlü izah edilir:

İki izah da nakledilir. Birinciyi tercih ediyorum ve gerekçem lafızdır: kökün resmi, üzerinde yük bulunan bir şeyin salınmasıdır (mâide, gemi). O resimde taşınan, hareketin dışında değil içindedir. Bu tercih bağlayıcı değildir.

Ayette olumsuzluk edatı yoktur. En temîde — lafzen "yalpalaması". Türkçedeki "-masın diye" karşılığı bir takdirden gelir ve dilciler burada gizli bir öğe varsayar: kerâhete en temîde (yalpalaması hoş görülmediği için) ya da li-ellâ temîde (yalpalamasın diye). İki takdir de nakledilir ve anlamı değiştirmez. Kaydedilmesinin sebebi şudur: olumsuzluk ayetin lafzında değil, cümlenin mantığındadır.

Ve burada, bu sûreye ait olan ve başka hiçbir revâsî ayetinde bulunmayan bir şey var.

On dördüncü ayet baştan sona denizdir: sehhara'l-bahr — deniz boyun eğdirildi; ve tera'l-fülke mevâhira fîh — gemileri suyu yararak giderken görürsün.

Hemen ardından on beşinci ayet geliyor ve karayı anlatıyor — ama iki denizcilik kelimesiyle:

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı iki ayetin sırası ve iki kökün sözlük anlamıdır: deniz ayetinin hemen ardında kara, denizin sözlüğüyle anlatılıyor. Kurulan karşıtlık şudur: denizde yalpalarsın, karada yalpalamazsın. Ve ikisi de nimet olarak sayılıyor, ikisi de yol ile kapanıyor — on dördüncü ayette li-tebteğū min fadlih, on beşincide lealleküm tehtedûn.

STYLE gereği bir kayıt ve bu kez iki yönlü olması gerekiyor.

Bir: buradan modern jeolojiye, izostaziye, levha hareketlerine ya da "dağların kökleri"ne dair bir sonuç çıkarmıyorum. O yol yasaklanan zorlamadır.

İki: ayet jeolojik olarak yanlışlanmış da değildir, çünkü jeolojik bir önerme kurmuyor. Apolojetiği reddederken karşı iddiayı zımnen kabul etmemek için bunu bir kez açıkça yazıyorum.

Ve son bir Kur'an içi kayıt: Tekvîr 81/3'te aynı dağlar yürütülür (süyyirat). Yani sabitlik, dağın kendi özelliği değil, ona verilen bir hâldir. Nahl bunu nimet olarak sayıyor; Tekvîr geri alıyor.

Buraya ait olan fark kaydedilmelidir ve iki ayet aynı bağlamda değildir:

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı iki bloğun kapanışıdır: Lokmân dağları bir meydan okumaya bağlıyor — "siz ne yarattınız?" Nahl aynı dağları bir yön bulma cümlesine bağlıyor. Yani aynı olgu, birinde delil, ötekinde imkân olarak sayılıyor.

Kaydedilmelidir: dokuzuncu ayette sebîl kelimesi doğrultu anlamında geçmişti (ve ala'llâhi kasdü's-sebîl). Burada aynı kök fizikî anlamda geri geliyor: sübülâ — yollar.

Ve kapanış her ikisinde de aynı köke bağlanıyor: dokuzuncu ayette le-hedâküm, on beşinci ayette lealleküm tehtedûn, on altıncı ayette hüm yehtedûn. ه-د-ي kökü üç ayette üç kez geçiyor.

Bu, sûre içinde doğrulanabilir bir tekrardır ve kendi okumam olarak şunu kaydediyorum: sûre, yön bulmayı iki düzlemde birden anlatıyor — yeryüzündeki yolu bulmak ve doğru yolu bulmak. İki düzlem aynı kökle adlandırılıyor ve aralarına ayrı bir sınır konmuyor.

On altıncı ayet, sûrenin en kısa ayetlerindendir ve iki şey söylüyor.

عَلَٰمَٰت — kök ع-ل-م: bilmek. Alâmet — bilinmeyi sağlayan işaret. Kelimenin bilme kökünden gelmesi kaydedilmeye değer: işaret, kendisi bilgi değildir; bilgiye götürendir.

Dilciler alâmâtın burada ne olduğu üzerinde durur: yolculukta yön gösteren dağlar, taşlar, tepeler, yıldızlar. Kesin bir liste verilmemiştir ve ben de vermiyorum.

وَبِٱلنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ — ve dizim değişiyor. Cümle üçüncü şahsa geçiyor: hüm yehtedûn — "onlar yol bulurlar".

Oysa bir önceki ayet ikinci şahıstaydı: lealleküm tehtedûn — "yolunuzu bulasınız."

Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum: ayet, yıldızla yol bulmayı muhataba emredilen bir şey olarak değil, fiilen yapılan bir şey olarak anıyor. Yani bir imkânın kullanıldığı kaydediliyor.

Ve kelime tekil: bi'n-necm. Dilciler bunu cins ismi sayar — "yıldızla" değil, "yıldızlarla". Ama tekil gelmesinin bir sebebi daha nakledilir: yön bulmada kullanılan belirli bir yıldıza işaret. İki izah da nakledilir; tercih dayatmıyorum.

Ve on ikinci ayetle halka kuruluyor: orada yıldızlar müsahharâtün bi-emrih diye anılmış ve insana ait bir kayıt düşülmemişti. Burada o kayıt geliyor. Bu, sûre içinde doğrulanabilir bir tamamlanmadır.