Tebbet (Mesed) 2. ayet

Mâ ağnâ anhu mâluhû ve mâ keseb "Ne malı fayda verdi ona, ne de kazandığı."

Ayette mâ iki kez geçer ve her ikisi de farklı bir iş görür.

Birinci mâ — iki türlü okunabilir ve iki okuma da klasik tefsirlerde savunulmuştur:

İkinci okuma daha güçlü bir vurgu taşır: cevabı belli bir soru sormak, doğrudan olumsuzlamaktan daha keskindir. Anlam sonuçta aynı yere çıkar.

İkinci mâ — ilgi zamiri (ism-i mevsûl): "kazandığı şey".

Kök ğ-n-y: zenginlik, yeterlilik, muhtaç olmama. Aynı kökten ganî (zengin, muhtaç olmayan — Allah'ın isimlerinden), ğınâ (zenginlik), istiğnâ (kendini yeterli görme).

Ağnâ an kalıbı özel bir anlam taşır: birinin yerine geçmek, ihtiyacını karşılamak, bir tehlikeyi ondan savmak. Yani "zengin etmek" değil, "işe yaramak, kurtarmak".

Bu kalıp Kur'an'da neredeyse standart bir formül halindedir ve hep aynı şeyi söyler:

• "İnkâr edenlerin ne malları ne evlatları onları Allah'a karşı bir şeyden kurtarabilir" (Âl-i İmrân 3/10).
• "Baş aşağı düştüğünde malı ona fayda vermez" (Leyl 92/11).
• "Malı ve evladı ona ziyandan başka bir şey artırmadı" (Nûh 71/21).

Bu ayetler Tebbet sûresini bir bağlama oturtur: sûre kişiye özel bir hüküm veriyor ama kullandığı ölçü genel bir ölçüdür. Mal, belli bir noktadan sonra işlevini kaybeder — Kur'an bunu Ebû Leheb için icat etmiyor, herkes için geçerli bir kural olarak zaten söylüyor.

Fiilin mazi olması. "Fayda vermeyecek" değil, "fayda vermedi" deniyor. İki okuma mümkündür: (a) kesinlik için gelecek olayın mazi kipiyle anlatılması; (b) fiilen geçmişe işaret — malı bugüne kadar da onu doğru yoldan alıkoymaktan başka bir işe yaramadı.

Kök m-w-l. Mâl, sahip olunan şey. Arapçada kelimenin önceleri özellikle hayvan sürüsü, bedevî bağlamında deve için kullanıldığı belirtilir; sonra genelleşerek her türlü servete yayılmıştır.

Ebû Leheb'in Mekke'nin varlıklı adamlarından olduğu siyer kaynaklarında belirtilir. Sûrenin malı özellikle anması, muhataplar için somut bir karşılığı olduğunu gösterir: kastedilen soyut bir servet fikri değil, herkesin bildiği bir zenginliktir.

Kök k-s-b: çalışıp elde etmek, kendine çekmek, toplamak. Kökün somut çekirdeği "bir şeyi kendine doğru çekip almak"tır.

Kur'an bu kökü hem maddî kazanç hem amel için kullanır ve bu ikilik önemlidir:

"Kazandığı kendi lehine, işlediği kendi aleyhinedir." (Bakara 2/286)

Burada kesb doğrudan insanın yaptığı işleri, yani amel defterini anlatır. Aynı kök hem cebe giren para hem deftere yazılan fiil için kullanılır — dilin kendisinde kayıtlı bir eşleştirme.

"Kazandığı" ne? Müfessirlerin görüşleri:

Bu görüşler birbirini dışlamaz. Aksine, kelimenin genişliği kasıtlı görünüyor: mâl somut olanı, mâ kesebe ise "elde ettiği her ne varsa"yı kapsıyor. Cümle böylece kapalı bir hesap kuruyor — elinde ne varsa, hiçbiri işe yaramadı.

Ve birinci ayetle bağı şudur: orada iki eli boşa çıkarılmıştı. Burada o ellerin ürünü boşa çıkarılıyor. El fiili, kesb fiilin sonucudur; sûre önce fiili, sonra ürünü iptal ediyor.