Âdiyât 5. ayet

Fe-vesatne bihî cem'â "Ve onunla bir topluluğun tam ortasına daldılar."

Kök: و-س-ط. Orta, merkez. Aynı kökten:

• وَسَط — orta. "Sizi vasat bir ümmet yaptık" (Bakara 2/143) — burada "orta" hem konum hem denge anlamındadır.
• ٱلصَّلَاةُ ٱلْوُسْطَىٰ — orta namaz (Bakara 2/238).
• أَوْسَط — en ortadaki, en dengeli. "İçlerinden en dengeli olanı dedi ki…" (Kalem 68/28).

Buradaki fiil geçişlidir: vesatne cem'an — "bir topluluğu ortaladılar", yani onun tam merkezine daldılar.

Bu, baskının son ve en tehlikeli anıdır. Bir topluluğun kenarına vurmak başka şeydir, ortasına dalmak başka. Ortaya dalan, çıkış yolunu arkasında bırakmıştır.

Kök: ج-م-ع. Toplamak, bir araya getirmek. Cem' — toplanmış topluluk, kalabalık.

Kelime nekre (belirsiz) gelmiş: "bir topluluk". Hangi topluluk olduğu söylenmiyor — sûrenin yeminde hiçbir şeyi tanımlamama tercihiyle uyumlu.

Ama bu kelimenin bir de özel adı vardır ve bu, aşağıdaki ihtilafın kalbidir: Arapçada جَمْع, Müzdelife'nin adlarından biridir. Hac sırasında Arafat'tan dönenlerin toplandığı yer bu adla anılır. Bu bilgi, yeminin develere yorulduğu görüşün en güçlü dayanağıdır.

Sûrenin ilk beş ayetini bir arada okuyalım:

Soluk sesi → kıvılcım → sabah → toz → merkez.

Bu dizide üç şey birden var:

Bir — bir zaman çizgisi. Gece (kıvılcım görülüyor) → şafak (baskın) → gündüz (toz bulutu, çarpışma).

İki — bir mesafe çizgisi. Uzaktan duyulan ses → uzaktan görülen ışık → yaklaşma → toz → temas. Beş ayet, uzaktan yakına doğru geliyor.

Üç — bir duyu sırası. İşitme → görme → görme → görme → dokunma. Sahne kulakla başlıyor, bedende bitiyor.

Bu üç çizgi birbirinin üstüne biniyor ve beş ayet boyunca aralıksız yaklaşan bir şeyin hissini üretiyor. Sûrenin bu bölümü hakkında en çok konuşulan şey ritmidir ve ritmin kaynağı sadece ses değil, bu yaklaşma yapısıdır.

Beş ayetin fasılası: dabhâ — kadhâ — subhâ — nak'â — cem'â.

İlk üçü aynı sesle biter: -hâ, ve öncesinde birer kapalı hece. Arapçada bu üç kelime birbiriyle kafiyelidir ve üçünde de boğazdan gelen sert harfler yoğunlaşır: ض، ح، ق، د، ص، ب.

Dördüncü ve beşinci ayetlerde ses biraz yumuşar (nak'â, cem'â) ama vezin korunur: hepsi tek heceli bir kökten, tenvinli mansûb, iki heceli.

Sûrenin bu bölümü hakkında geleneksel olarak söylenen şudur: kelimelerin sesi anlattıkları şeyi taklit ediyor. Kısa, vurgulu, sert kapanışlı beş kelime, nal seslerinin ritmini üretiyor.

Bu gözlemi kaydediyorum, ama bir sınır koymak gerekiyor: ses-anlam uyumu (taklîdü's-savt) dünyanın bütün dillerinde bulunan bir olgudur ve Arapçada özellikle işlek olduğu bilinir. Buradaki uyum gerçek ve dikkat çekicidir; ama bunu bir mucize delili olarak sunmuyorum. Kısa Mekkî sûrelerin yoğun ses örgüsünün en belirgin örneklerinden biri olarak kaydediyorum.