Zilzâl 6. ayet

Yevmeizin yasdurun-nâsü eştâten li-yürav a'mâlehüm "O gün insanlar, amelleri kendilerine gösterilsin diye bölük bölük çıkarlar."

İkinci yevmeizin. Dördüncü ayette yerin ne yapacağı söylendi; burada insanların ne yapacağı söyleniyor. İki ayet aynı zarfla açılıp aynı günün iki tarafını gösteriyor.

Kök: ص-د-ر. Bu fiilin Arapçadaki somut anlamı, Türkçe çevirilerde tamamen kaybolur.

Sadara — suvarılma yerinden dönmek. Sürüler suya götürülür (bu وَرَدَ verede'dir), sonra sulanıp geri döner (bu صَدَرَ sadara'dır). İki fiil, çölde hayatın en temel ritmini adlandıran çifttir: vürûd (suya iniş) ve sudûr (sudan dönüş).

Kur'an bunu kendisi kullanır ve delil oradadır: "[İki kız] dediler ki: Çobanlar sudan dönmedikçe biz sulayamayız." (Kasas 28/23). Buradaki fiil tam olarak bu fiildir ve anlamı tartışmasızdır.

Kelimenin bu ayetteki kullanımı, sahneye bir görüntü giydiriyor: insanlar bir yerden dönüyorlar — gittikleri bir yer vardı, işleri bitti, şimdi ayrılıyorlar.

Buradan bir ihtilaf doğar:

İkinci görüşün gücü fiilin kendisindedir: sadara, gitmeyi değil dönmeyi anlatır; sürü suya gider, sonra döner. Bir yere varılmış olması gerekir ki oradan dönülsün.

Birinci görüşün gücü ise sûrenin akışındadır: ikinci ayette yer ağırlıklarını çıkarmıştı; altıncı ayet o çıkışın devamı gibi okunabilir.

Kendi okuyuşum ikinci görüşe yakın, çünkü fiilin sözlük anlamı bunu istiyor ve ayetin sonundaki "amelleri gösterilsin diye" ifadesi bir sonuç bildiriyor gibi duruyor. Ama bu bir tercihtir, bağlayıcı değildir; iki görüş de klasik kaynaklarda savunulmuştur.

Aynı kökten bir kelime daha: صَدْر — göğüs. Bu kök İnşirâh sûresi bölümünde işlendi; orada kaydedildiği gibi kökün çekirdeği öne çıkan, çıkış yeri anlamındadır: masdar çıkış yeridir, sadru'l-meclis meclisin baş köşesidir, göğüs de bedenin öne çıkan kısmıdır. Sudan dönüş de sürünün suyun başından ayrılıp çıkmasıdır.

Ve şunu kaydetmek gerekiyor: bir sonraki sûre, aynı kökten gelen ٱلصُّدُور (göğüsler) kelimesiyle hesabın iç tarafını anlatacak (Âdiyât 100/10). İki komşu sûre, aynı kökle biri dışarıyı (insanların çıkışı) biri içeriyi (göğüslerin ayıklanması) tarif ediyor.

Kök: ش-ت-ت. Dağılmak, ayrı düşmek, birbirinden kopmak. Şettet — dağıldı. Tefarruk ile yakın ama farklı: şettte ayrılığın yanında bir de birbirine benzememe vardır.

Türevleri:

• شَتَّى (şettâ) — çeşitli, birbirinden farklı, ayrı ayrı.
• شَتِيت — dağınık, seyrek.
• أَشْتَات — şettin ya da şetîtin çoğulu: dağınık gruplar, birbirinden ayrı topluluklar.

Leyl 92/4 ile bağ. Aynı kök Kur'an'da çok dikkat çekici bir yerde geçer:

"Şüphesiz sizin çabalarınız şettâdır — birbirinden ayrıdır." (Leyl 92/4)

Leyl sûresi, insanların gayretlerinin birbirine benzemediğini, ayrı ayrı yönlere gittiğini söyler ve ardından iki tipi sayar (veren-korunan / cimrilik eden-yeter gören). Yani orada ayrılık, çabanın niteliğindedir.

Zilzâl'de ise aynı kök, insanların kendisi için kullanılıyor: eştâten — bölük bölük.

İki ayeti yan yana koyduğunuzda bir hareket görünüyor: dünyada ayrı olan şey çabaydı; o gün ayrı olan şey insanların kendisi oluyor. Görünmeyen bir ayrışma, görünür bir dizilime dönüşüyor. Dünyada aynı sokakta yürüyen, aynı sofrada oturan, birbirinden ayırt edilemeyen insanlar, o gün çabalarının onları nereye koyduğuna göre ayrışıyor.

Bunu iki ayetin karşılaştırılmasından çıkan bir okuma olarak kaydediyorum.

Kökün diğer geçişleri de bu çekirdeği doğrular: "Kalpleri darmadağınıktır" (Haşr 59/14 — kulûbühüm şettâ, yani bir arada görünen bir topluluğun içten bölünmüş olması); "çeşit çeşit bitkiler" (Tâhâ 20/53).

Bir karşıtlık daha. Bir sonraki sûrede atlar "bir topluluğun (جَمْع) ortasına dalarlar" (Âdiyât 100/5). Cem' — toplanma, bir araya gelme; eştâtın tam zıddı. Zilzâl dağılmayla, Âdiyât toplanmaya dalmayla çalışıyor.

Fiil meçhuldür: li-yürav — "kendilerine gösterilmesi için". Ayet "görsünler diye" (li-yerav) demiyor.

Fark önemlidir. Görmek isteğe bağlı olabilir; gösterilmek değildir. İnsan bakmamayı seçebilir, ama önüne konan şeyi görmemeyi seçemez.

Bu, Tekâsür sûresi bölümünde işlenen ayrımın aynısıdır: bilgi tercihe bağlıdır, görme değildir. Orada sûre bilmekten görmeke geçiyordu; burada görme baştan edilgen kuruluyor.

Bir kıraat notu: bu fiilin malum (etken) okunduğu da nakledilmiştir — li-yerav, "görsünler diye". Anlam yönü değişir, hüküm aynı kalır. Hangi imama ait olduğunu kesin veremediğim için isim vermiyorum.

Ayet "amellerinin karşılığı", "amellerinin defteri", "amellerinin cezası" demiyor. Amelleri diyor.

Müfessirler burada üçe ayrılır:

Birinci görüşü destekleyen Kur'an içi karineler güçlüdür:

• "O gün her nefis, yaptığı iyiliği hazır bulur; kötülük olarak yaptığını da…" (Âl-i İmrân 3/30). Fiil "bulur"dur ve nesne doğrudan ameldir.
• "Kitabı önlerine konur… 'Vay halimize, bu nasıl kitapmış! Küçük büyük hiçbir şey bırakmadan hepsini saymış' derler. Ve yaptıklarını karşılarında bulurlar." (Kehf 18/49). Ayetin son cümlesi ayrıca dikkat çekicidir: hem kitap var hem de amellerin bizzat hazır bulunması.

Bu, sûrenin son iki ayetini hazırlıyor. Orada da fiil görmek olacak.