İnşirâh 4. ayet

Ve rafa'nâ leke zikrak "Ve senin için anılmanı yükselttik."

Bu, sûrenin en net dizim nüktesidir ve gözden kaçmaya müsaittir.

Vada'a (koymak, indirmek) ile rafa'a (kaldırmak, yükseltmek), Arapçada birbirinin klasik zıddıdır. İkisi bir arada, karşıtlık kurmak için kullanılır.

İkinci ayet vada'nâ der, dördüncü ayet rafa'nâ der. Aynı kalıp, aynı kip, aynı mütekellim çoğul — ve zıt fiiller:

• وَضَعْنَا عَنكَ — senden indirdik
• وَرَفَعْنَا لَكَ — senin için yükselttik

Aşağı ve yukarı. Alma ve verme. Ve arada üçüncü ayet duruyor — yükün tarifi — böylece karşıtlık doğrudan yan yana gelmiyor, ama duruyor.

Bir insana yapılabilecek iki iş: üstündekini almak ve onu yukarı kaldırmak. Sûre ikisini de sayıyor.

Kök: ذ-ك-ر. İki anlam alanı taşır ve ikisi birbirine bağlıdır:

• Hatırlamak, akılda tutmak. Tezekkür, zikrâ (hatırlatma), tezkire.
• Anmak, dile getirmek. Zikir, zâkir.

İkisi arasındaki bağ doğrudandır: bir şeyi anmak, onu hatırda tutmanın yoludur.

Kur'an kendisine bu adı verir: "O zikri biz indirdik, onu koruyacak olan da biziz" (Hicr 15/9). Ve Peygamber'in görevi bu kelimeyle tarif edilir: "Öğüt ver; sen ancak bir öğüt vericisin" (Ğâşiye 88/21).

Burada zikrake — "senin anılman" — üçüncü bir anlamdadır: nam, itibar, adının anılıyor olması.

Klasik tefsirlerde birkaç izah verilir:

1. Adının Allah'ın adıyla birlikte anılması. Ezanda, şehâdette, teşehhüdde. Bu izah tefsirlerde en yaygın olanıdır ve bir rivayete de dayandırılır. Rivayette Allah'ın "Ben anıldığımda sen de benimle anılırsın" buyurduğu nakledilir; bu haber tefsir kitaplarında sıkça geçer, ancak senedi tartışmalıdır ve kesinlik diliyle aktarılmasına temkinli yaklaşmak gerekir.

2. Nübüvvetin ilanı ve adının kitaplarda geçmesi. "Yanlarındaki Tevrat ve İncil'de yazılı buldukları o peygambere..." (A'râf 7/157); ayrıca Saf 61/6'da Îsâ'nın müjdesi aktarılır.

3. Genel olarak itibar ve şeref.

Bunlar birbirini dışlamaz. Metin daraltmıyor.

Asıl mesele burada.

Bu cümle, muhatabın adının en çok karalandığı dönemde söyleniyor.

Kur'an, o dönemde ona yakıştırılan sıfatları kendisi kaydeder: mecnûn (Hicr 15/6, Kalem 68/2, Tekvîr 81/22), şâir (Enbiyâ 21/5, Sâffât 37/36), sâhir ve kâhin (Tûr 52/29, Zâriyât 51/52). Bunlar rastgele hakaretler değil; bir insanın sözünü geçersiz kılmanın o kültürdeki standart yollarıdır — söyleneni tartışmak yerine söyleyeni sınıflandırmak.

İşte bu ortamda "senin anılmanı yükselttik" deniyor.

Ve fiil geçmiş zamandır. Rafa'nâ — "yükselttik". "Yükselteceğiz" değil.

Bu, Kevser sûresindeki geçmiş zaman nüktesiyle aynıdır (innâ a'taynâke — "sana verdik", ortada görünür bir çokluk yokken). Orada işlendiği gibi: cümle, muhatabın gözlemleyebildiği durumla değil, gerçekleşmiş olanla konuşuyor.

Duhâ ile arasındaki fark da burada görünüyor: Duhâ gelecek zaman kullanmıştı (le-sevfe yu'tîke — "verecek"), İnşirâh geçmiş zaman kullanıyor (rafa'nâ — "yükselttik"). İkisi birlikte, bir vaadin iki ucunu tutuyor: olacak olan ve olmuş olan.