Şems 6. ayet

Ve'l-ardı ve mâ tahâhâ "Ve yere, ve onu yayıp döşeyene."

Kök: ط-ح-و / ط-ح-ي. Kur'an'da yalnızca burada geçen bir kelime. Sözlükler anlamını yaymak, sermek, döşemek, uzatıp genişletmek diye verir. Tahâ eş-şey'e — bir şeyi yaydı, düz ve geniş hale getirdi. Bir kısım dilci kökte "sürmek, itip uzaklaştırmak" anlamının da bulunduğunu söyler; bu durumda yerin uçlarının merkezden dışa doğru itilerek genişletilmesi gibi bir görüntü çıkar.

Kelimenin Kur'an'da tek bir yerde geçmesi, onu tefsir için zorlaştırıyor — karşılaştırma yapacağımız ikinci bir kullanım yok. Bu yüzden anlamı için Kur'an'ın aynı işi anlatan başka kelimelerine bakmak gerekiyor:

• دَحَا (dahâ) — Nâziât 79/30: "Bundan sonra yeri döşedi/yaydı." Kelime tahâ'ya hem ses hem anlam bakımından çok yakındır; dilciler ikisini birbirine yakın sayar.
• فِرَاش (firâş) — Bakara 2/22: "Yeri sizin için bir döşek yaptı." Kök: yaymak, sermek.
• مِهَاد (mihâd) — Nebe 78/6: "Yeri bir beşik yapmadık mı?"
• بِسَاط (bisât) — Nûh 71/19: "Allah yeri sizin için bir yaygı yaptı."
• ذَلُول (zelûl) — Mülk 67/15: "Yeri size boyun eğdirilmiş kılan O'dur."

Beş ayrı kelime, tek bir fikir: yeryüzü, üzerinde yaşanabilecek şekilde hazırlanmıştır.

Bakara'da bu iki kelime yan yana geçmişti: "O ki yeri sizin için bir döşek (firâş), göğü bir bina (binâ) yaptı" (Bakara 2/22). Şems'in 5. ve 6. ayetleri aynı çifti, aynı sırada, ama fiil halinde tekrarlıyor: benâhâ (bina etti) ve tahâhâ (döşedi).

İki metin arasındaki fark ilginç. Bakara'da bu ikili bir delil olarak sunuluyor — "Rabbinize kulluk edin… O ki yeri döşek, göğü bina yaptı" — yani kulluk emrinin gerekçesi. Şems'te aynı ikili bir yemin olarak geliyor: hükmün gerekçesi değil, hükmün üzerine and içilen şey.

Ortak olan şey, ikisinin de aynı görüntüyü kurmasıdır: insan, hazırlanmış bir odanın içindedir. Altı serilmiş, üstü kurulmuş. Bakara'daki gibi burada da ifade yerin şeklini değil işlevini anlatıyor; "döşek" de düz değildir, serildiği zemine uyar.

Bu görüntünün sûre içindeki işlevi şudur: oda hazırdır, hazırlayan bellidir, ve bir sonraki ayette odanın içine oturacak olan anılacaktır. Yedinci ayet nefse geçiyor. Yani beş ve altıncı ayetler, insanın konulacağı yeri tarif ediyor.

Kur'an'da gök ve yer birlikte anıldığında sıra genellikle "gökler ve yer"dir. Burada da öyle: önce gök (5), sonra yer (6). Ama dizinin bütününe bakıldığında bunun bir daralma adımı olduğu görülüyor — gök daha uzak, yer daha yakın. Sıra, sûrenin baştan beri sürdürdüğü uzaktan yakına hareketiyle uyumlu.