Şems 10. ayet

Ve kad hâbe men dessâhâ "Onu gömen ise kaybetti."

Sûrenin en güçlü kelimesi burada.

Kök: خ-ي-ب. Anlamı umduğunu bulamamak, eli boş dönmek, beklentisi boşa çıkmak. Hayb — hüsran, boşa çıkma.

Kelimenin husr'dan (Asr sûresi) farkı ince ama gerçek. Husr bir muhasebe terimidir: bakiyenin eksi çıkması. Hayb ise bir beklenti terimidir: bir şey umulmuş, uğraşılmış, ve çıkmamıştır. Husr'da hesap vardır; hayb'da umut vardır.

Bu fark ayete bir şey katıyor: nefsini gömen kişi hiçbir şey ummayan biri değildir. Bir şey ummuştur — belki rahat, belki güvenlik, belki görünmemenin huzuru. Kelime, o umudun boşa çıktığını söylüyor.

Kur'an'daki diğer kullanımlar bu tadı doğruluyor: "Her inatçı zorba hüsrana uğradı" (İbrâhîm 14/15); "İftira eden kaybetmiştir" (Tâhâ 20/61)

Kök: د-س-س. Kelimenin aslı دَسَّسَ (dessese) idi; üç sîn'in art arda gelmesinin ağırlığından kaçınmak için sonuncusu yâ'ya çevrildi ve دَسَّى oldu. Dilciler buna taz'îften kaçınma der. Ayrıca sonuçta ortaya çıkan biçim, sûrenin -âhâ fasılasına uyuyor.

Kökün somut anlamı: bir şeyi gizlice bir başka şeyin içine sokmak, saklamak, gömmek. Türevleri:

• دَسِيسَة (desîse) — gizli tuzak, hile. Türkçede hâlâ kullanılır. Kelimenin altında "gizlice sokuşturmak" fikri vardır.
• اندَسَّ (indesse) — gizlice sokuldu, sıvıştı.

Kur'an'daki kullanımı belirleyici. Kök Kur'an'da bir yerde daha geçer ve orada anlamı hiçbir tartışmaya yer bırakmayacak kadar somuttur:

"Onlardan birine kız çocuğu müjdelendiğinde, öfkeyle dolu olarak yüzü kapkara kesilir. Kendisine verilen kötü müjde yüzünden halktan gizlenir; onu aşağılanmış olarak tutsun mu, yoksa onu toprağa mı gömsün (yedüssühû fi't-türâb)? Bakın, ne kötü hüküm veriyorlar!" (Nahl 16/58-59)

Burada anlatılan şey, câhiliyye Arabında görülen kız çocuğunu diri diri gömme uygulamasıdır. Kur'an bu uygulamayı başka yerde de anar: "Diri diri gömülen kıza, hangi günahla öldürüldüğü sorulduğunda…" (Tekvîr 81/8-9).

Yani دَسَّ fiili, Kur'an'ın kendi kullanımında diri bir varlığı toprağın altına sokmak demektir.

Bu, Şems 91/10'u okuduğumuzda önümüze ürkütücü bir tablo koyuyor. Ve bu tablonun sadece benim kurduğum bir bağ olmadığını, kökün Kur'an içindeki tek diğer kullanımının bu olduğunu belirtmek gerekiyor:

Nefsini gömen kişi, kendi içinde, câhiliyye babasının kızına yaptığını yapıyor. Diri olanı, canlı olanı, büyüyebilecek olanı toprağın altına sokup üstünü örtüyor. Öldürmüyor bile — gömüyor. Fark önemli: gömülen şey hemen ölmez.

Bu bağı ayetin kesin kastı olarak sunmuyorum. Ama kökün Kur'an'daki tek diğer geçtiği yerin bu olması, kelimenin seçiminde bir kasıt bulunduğunu düşündürüyor.

İki ayetin karşıtlığı, iki kelimenin kök anlamları yan yana konduğunda tam olarak ortaya çıkıyor:

Ve bu karşıtlık, sûrenin ilk dört ayetindeki kozmik karşıtlığın aynısıdır:

• جَلَّاهَا — gündüz açığa çıkardı → زَكَّاهَا — nefsini açığa çıkardı, büyüttü
• يَغْشَاهَا — gece örttü → دَسَّاهَا — nefsini örttü, gömdü

Sûre, gökyüzünde her gün olan şeyin insanın içinde bir tercih olarak tekrarlandığını söylüyor. Yeminler bu yüzden dizilmişti: kozmostaki döngü, nefisteki seçimin resmi.

Bir fark var ve bu fark sûrenin bütün ciddiyetini taşıyor: gökte gece geçicidir. Sabah gelir, örtü kalkar. Nefiste ise gömme kalıcı olabilir, çünkü gömen ile gömülen aynı kişidir ve kimse gelip toprağı kaldırmaz.

Kelimeyi soyut bırakmamak gerekiyor. Nefsini gömmek pratikte ne demek?

Ayet bunu açıklamıyor, dolayısıyla burada söyleyeceklerim benim okumamdır. Ama kökün anlamı bir yön veriyor: gömmek yok etmek değil, görünmez kılmaktır. Bu da şu anlama gelir:

• Bildiğini bilmezden gelmek. İlham edilmiş olan ayrımı — sekizinci ayetteki fücûr–takvâ ayrımını — kullanmamak, üstünü örtmek.
• Vicdanın sesini bastıracak bir gürültü kurmak: meşguliyet, eğlence, gerekçe üretimi.
• Kendini olduğundan başka göstermek. Kelimenin "desîse" türevindeki gizlilik boşuna değil.

Dikkat edilecek nokta: burada tarif edilen şey açık bir kötülük değil. Bir şey yapılmıyor — bir şey bastırılıyor. Sûre, kayıp için bir cinayet gerekmediğini söylüyor; bir örtü yeterli.

İki ayet birebir aynı kalıpta:

kad + fiil + men + fiil + hâ. Kelime sayısı aynı, vezin aynı, kafiye aynı. Tek fark iki fiil çiftinde.

Bu simetri, sûrenin söylediği şeyin iki seçenekten ibaret olduğunu biçimin içine yerleştiriyor. Üçüncü bir cümle yok. Nötr bir konum yok — Asr sûresinde de aynı sonuca varılmıştı, ama orada zamanın akışı üzerinden; burada nefsin durumu üzerinden.

Ve aynı ikili yapı, bir sonraki sûrenin (Leyl) bütününü kuracak: fe-emmâ men a'tâ… ve emmâ men bahile… Şems bu ikiliyi iki ayette söylüyor, Leyl altı ayete yayıyor ve içini dolduruyor.