وَأَذَٰنٌ مِّنَ ٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦٓ إِلَى ٱلنَّاسِ يَوْمَ ٱلْحَجِّ ٱلْأَكْبَرِ
Ve ezânün minallâhi ve rasûlihî ile'n-nâsi yevme'l-hacci'l-ekberi enna'llâhe berîün mine'l-müşrikîne ve rasûlüh; fe-in tübtüm fe-hüve hayrun leküm, ve in tevelleytüm fa'lemû enneküm ğayru mu'cizillâh
"Ve büyük hac günü, Allah'tan ve Resulünden insanlara bir duyuru: Allah da Resulü de müşriklerden uzaktır. Tevbe ederseniz bu sizin için daha hayırlıdır; yüz çevirirseniz bilin ki siz Allah'ı âciz bırakacak değilsiniz."
Kökün somut anlamı: kulak. Üzün — kulak. Buradan işitmek, izin vermek (işitip kabul etmek) ve duyurmak (kulağa ulaştırmak) anlamları türer. Kök Hac 22/27'de (ve ezzin fi'n-nâsi bi'l-hacc) ve İbrâhim 14/7'de (ve iz teezzene rabbüküm) işlendi.
Ve kelimenin seçimi kaydedilmelidir: aynı kök, sûrenin 61. ayetinde üzün (kulak) olarak, 44-45. ayetlerde yeste'zinüke (senden izin ister) olarak, 90. ayette li-yü'zene lehüm olarak tekrar geçecek. Sûre, bu kökü dört ayrı işte kullanıyor:
| Ayet | Türev | İş |
|---|---|---|
| 3 | Ezân | Kamuya duyuru |
| 44-45, 83, 86, 90, 93 | İsti'zân | İzin isteme — sûrenin en çok tekrarlanan fiillerinden |
| 61 | Üzün | Kulak — bir lakap olarak |
| 49 | İ'zen lî | "Bana izin ver" |
Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı bu tekrarların sayısıdır: sûre, bir duyuru ile açılıp, ardından izin isteme üzerine kuruluyor. Aynı kök, hem açık ilanın hem gizli kaçınmanın kelimesi.
"Büyük hac günü" ifadesinin hangi gün olduğu klasik tefsirlerde tartışılmıştır. İhtilafı aktarıyor, tercih dayatmıyorum:
| Görüş | Hangi gün | Dayanak olarak zikredilen |
|---|---|---|
| 1 | Kurban günü (yevmü'n-nahr) | Rivayetler |
| 2 | Arefe günü | Rivayetler |
| 3 | Hac mevsiminin tamamı | Yevm kelimesinin "vakit, dönem" anlamı |
"Büyük" (ekber) sıfatının neye göre "büyük" olduğu da tartışılmıştır: umreye göre mi (umre hacc-ı asğar sayılarak), yoksa o yılki ilanın kapsamına göre mi. Kur'an bunu açıklamıyor; kesin konuşmuyorum.
Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı şart cümlesinin varlığıdır: en sert bildirimin içine, durumu değiştirebilecek bir imkân yerleştirilmiş. Ve bu imkân, karşı tarafın kendi elindedir.
Aynı yapı Enfâl 8/33'te geçmişti: azabın iki engelinden biri ve hüm yestağfirûn idi — karşı tarafın kendi elinde olan bir engel. Oraya dayanıyorum.