Fecr 6-8. ayetler

Elem tera keyfe fe'ale rabbüke bi-Âd • İrame zâti'l-imâd • Elletî lem yuhlak mislühâ fi'l-bilâd "Rabbinin Âd'a ne yaptığını görmedin mi? — sütunlar sahibi İrem'e; ki beldeler içinde onun benzeri yaratılmamıştı."

Bu kalıp Fîl sûresinin ilk ayetinde ele alındı; oradaki tespiti tekrarlamıyorum, kısaca getiriyorum.

Orada kaydedilen ana nokta şuydu: رأى (raâ) fiili göz ile görmeyi anlattığı gibi, bilmeyi, kavramayı, kanaate varmayı da anlatır. Türkçede de aynı genişleme vardır — "görüyorsun ki bu iş olmaz" derken kimse gözden söz etmiyor.

Ve oradaki ikinci tespit daha önemliydi: kalıp, muhatabı olayı kabul etmek zorunda bırakır. "Bir şey oldu mu?" diye sormuyor; "nasıl olduğunu görmedin mi?" diye soruyor. Olay verilmiş, tartışmaya açılan tek şey ayrıntısıdır.

Fîl bahsinde bu kalıbın örnekleri sayılırken bu ayet zaten kullanılmıştı: "Rabbinin Âd'a ne yaptığını görmedin mi?" (Fecr 89/6) — ve orada şu not düşülmüştü: Âd kavmi, muhataplardan yüzyıllarca öncedir. Yani kalıp burada da göz ile görmeyi kastetmiyor.

Buraya eklenecek olan şudur: sorunun nesnesi olay değil, tarz. Keyfe fe'ale — "nasıl yaptı." Muhataptan istenen şey Âd'ın helâk edildiğini öğrenmesi değil; onu zaten biliyor. İstenen şey, helâkin biçimine bakması.

Bu, sûrenin geri kalanını hazırlıyor. Çünkü on birinci ayette söylenecek olan, kavimlerin ne yaptığı; on üçüncü ayette söylenecek olan, karşılığın ne olduğu. Sorunun "nasıl" ile açılması, aradaki ilişkiye bakılmasını istiyor.

Ayet "Allah" demiyor, "Rabbin" diyor. Ve bu, sûre boyunca sürecek bir tercihtir.

Kelimeyi sûre içinde saydığımızda ortaya şu tablo çıkıyor:

Sekiz geçiş. Ve dağılımda dikkat çeken iki şey var.

Bir. Altısı anlatıcının ağzından, ikisi insanın kendi ağzından. Ve insanın ağzından çıkan iki cümle, sûrenin reddettiği iki cümledir. Yani sûre Rab kelimesini hem kendi kullanıyor hem de yanlış kullanıldığı yeri gösteriyor.

İki. Kelime her seferinde farklı bir işte geçiyor: helâk eden, döken, gözetleyen, sınayan, gelen, dönülen. Bunlar ayrı ayrı sıfatlar değil; aynı ilişkinin ardışık evreleri. Sûrenin omurgası bu kelimedir: metin baştan sona bir tek soruyu soruyor — Rab ile aramızdaki ilişki nedir?

Ve Rab kelimesinin kendisi bu soruyu yönlendiriyor. Fâtiha bahsinde işlendiği gibi kelime sahiplik ile terbiye ve bakımı birlikte taşır; Bakara 2/21-22'de kulluk emri "Allah'a" değil "Rabbinize" diye kurulup gerekçesi bakım üzerinden sayılmıştı. Fecr'de aynı kelime, insanın kendisine olan bitene bakarken kullandığı kelimedir: rabbî ekramen. İnsan doğru kelimeyi kullanıyor, yanlış çıkarımı yapıyor.

Şems sûresinde Semûd kıssası işlenirken bir yöntem kurulmuştu: Kur'an'ın söyledikleri, rivayetin eklediği ve tarihî çerçeve ayrı ayrı verilir. Âd için de aynı yöntemi uyguluyorum.

Bütün sûreler bir araya getirildiğinde Âd hakkında Kur'an'ın verdiği bilgiler şunlardır:

• Kendilerine Hûd gönderilmiştir (A'râf 7/65; Hûd 11/50; Şuarâ 26/123-124). Hûd, kavmin "kardeşi" diye anılır — yani içlerinden biri.
• Nûh kavminden sonra gelmişlerdir ve kendilerine yaratılışta güç verilmiştir: "Nûh kavminden sonra sizi halifeler kıldığını ve yaratılışta size güç verdiğini hatırlayın" (A'râf 7/69).
• Her yüksek yere bir alâmet dikiyorlardı: "Her yüksek yere bir alâmet dikip boş şeylerle mi uğraşıyorsunuz? Ebedî kalacağınızı umarak sağlam yapılar mı ediniyorsunuz?" (Şuarâ 26/128-129). Bu iki ayet Fecr için özellikle önemlidir ve aşağıda ayrıca döneceğim: ikinci ayette geçen fiil tahlüdûn'dur — "ebedî kalasınız diye."
• Güçlerini zorbalıkla kullanıyorlardı: "Yakaladığınızda zorbalar gibi yakalıyorsunuz" (Şuarâ 26/130).
• Güçlerine güveniyorlardı: "Bizden daha güçlü kim var, dediler" (Fussilet 41/15).
• Bir kasırga ile helâk edildiler: "Âd'a gelince, onlar uğultulu ve azgın bir kasırga ile helâk edildiler; Allah onu yedi gece sekiz gün aralıksız olarak üzerlerine saldı. O kavmi orada, içi boş hurma kütükleri gibi serilmiş görürdün" (Hâkka 69/6-7). Ayrıca Kamer 54/19-20 ve Fussilet 41/16 aynı olayı anar.
• Yurtları el-Ahkāf'tır: "Âd'ın kardeşini an: hani kavmini Ahkāf'ta uyarmıştı" (Ahkāf 46/21). Ahkāf, kum tepeleri demektir.
• Necm 53/50'de "önceki Âd"dan söz edilir (Âden el-ûlâ). Bu ifadenin bir ikinci Âd'ın varlığını mı gerektirdiği tartışılmıştır; ayet bir tarih bilgisi vermiyor ve ben bunun üzerine bir kronoloji kurmuyorum.

Aşağıdakiler tefsir, tarih ve kıssa rivayetlerinden gelir; Kur'an metninde yoktur:

• Kavmin bireylerinin boy ölçüleri. Rivayetlerde olağanüstü rakamlar verilir. Kur'an "yaratılışta size güç verdi" der ve bir ölçü koymaz. Rakam vermiyorum.
• İrem'in coğrafî yeri.
• Kavmin nüfusu, hüküm sürdüğü süre, hükümdarlarının adları.
• Âd'ın soy ağacındaki yeri ve "Âd-ı ûlâ / Âd-ı uhrâ" ayrımının ayrıntıları.
• Helâkin tarihi.

Bu rivayetleri değersiz saymıyorum; bir kısmı erken kaynaklarda yer alır. Ama Kur'an metniyle aynı kesinlik derecesinde değildir ve sûrenin işleyişi için gerekli de değildir.

Kesin olarak söylenebilecek olan şudur: Kur'an'ın muhatapları için Âd uzak ve bilinmeyen bir ad değildi. Ad, Arap hafızasında ve şiirinde yer eden bir helâk örneğiydi; nitekim Kur'an başka yerlerde Âd'ı hiçbir tanıtım yapmadan, muhatabın bildiğini varsayarak anar. Elem tera kalıbının kullanılabilmesi de bunu gerektirir — bilinmeyen bir şey için "görmedin mi?" denmez.

Ahkāf (kum tepeleri) tarifi, kavmi Arap yarımadasının güneyine bakan bir coğrafyaya yerleştirir. Bunun ötesinde kesin bir yer tayini yapmak, elimizdeki bilgiyi aşar.

Bu terkip, Kur'an'ın üzerinde en çok konuşulan ifadelerinden biridir ve ihtilaf iki ayrı eksende yürür.

Bir gramer kaydı: kelime, tamlama halinde عَادِ إِرَمَ (Âdi İrame — "İrem'in Âd'ı") biçiminde de okunmuştur. Bu okuyuşta İrem, Âd'ın mensup olduğu üst topluluk olur ve birinci görüş güçlenir. Farklı okuyuşların varlığı kesindir; hangi okuyuşun hangi imama ait olduğunu kesin veremediğim için isim yazmıyorum.

عِمَاد (imâd), kök ع-م-د: bir şeyi ayakta tutan dayanak. Amûd — direk, sütun. İ'timâd — dayanma, güvenme. Umde — dayanak, esas.

Üç görüş de kaynaklarda nakledilir. Kesin bir tercih dayatmıyorum. Şuarâ 26/128-129 ile kurulan bağ birinci görüşe bir avantaj sağlıyor gibi görünüyor, çünkü orada Âd açıkça yapı yapmakla anılır; ama bu, ikinci görüşü çürütmez — bir topluluk hem çadırlı hem yapı yapan olabilir.

Bu bölümü ayrı açmam gerekiyor, çünkü bu ayet etrafında dolaşan anlatıların büyük kısmı metinde bulunmayan şeylerdir.

Bir. Kıssa literatüründeki tasvirler. Tefsir ve kıssa kitaplarında İrem hakkında son derece ayrıntılı anlatılar dolaşır: altından ve gümüşten yapılmış bir şehir, cennete benzetilen bahçeler, bunu yaptıran bir hükümdar ve o hükümdarın adı. Bu anlatıların Kur'an'da hiçbir dayanağı yoktur. Sözü edilen hükümdar adı Kur'an'da geçmez. Klasik âlimlerin bir kısmı bu anlatıları İsrâiliyat kabilinden görüp reddetmiş, bir kısmı da nakletmekle yetinip sıhhati hakkında hüküm vermemiştir. Ben ayrıntılarını aktarmıyorum; çünkü aktarmak, farkında olmadan onlara bir ağırlık kazandırır.

Kur'an'ın verdiği bilgi üç kelimedir: İrame zâti'l-imâd. Ve bir sonraki ayette bir cümle daha ekler: benzeri yaratılmamıştı. Metnin söylediği bu kadardır.

İki. Arkeolojik iddialar. Yirminci yüzyılın sonlarında, Arap yarımadasının güneyinde — Umman ve Rub'u'l-Hâlî çevresinde — yürütülen bir arkeolojik çalışma basında "İrem bulundu" başlıklarıyla haber olmuştur. Burada dikkatli olmak gerekiyor: bir arkeolojik alanı Kur'an'daki İrem ile özdeşleştirecek bir delil yoktur ve bu eşitleme arkeoloji camiasında kabul görmüş bir sonuç değildir. Bölgede eski yerleşim ve ticaret merkezlerinin bulunmuş olması ayrı bir şeydir; bulunanın metindeki adla aynı olduğunu söylemek ayrı bir şeydir.

Bu, Şems sûresinde Semûd için düşülen kaydın kardeşidir. Orada da bugün ayakta duran yapıların Semûd'a ait olmadığı belirtilmişti. Aynı disiplin burada da gereklidir: bir metnin doğruluğunu bir kazı raporuna bağlamak, metni o raporun kaderine bağlamak demektir.

Üç. Kesin olan. Kur'an'ın muhatapları Âd'ı tanıyordu; ad, Arap hafızasında bir helâk simgesi olarak yaşıyordu; ve sûre bu adı bir tarih dersi vermek için değil, bir karşılaştırma için anıyor. Karşılaştırmanın öteki tarafı on beşinci ayette gelecek: tek bir insan ve onun malı.

Zamir müennes: elletî… mislühâ. Mercii nedir?

İki ihtimal var: İrem (kabile ya da şehir olarak, ikisi de müennes kabul edilebilir) veya doğrudan Âd (kabile adı olarak müennes muamelesi görebilir). Anlam bakımından fark üretmiyor: benzersiz olan, anılan topluluk ya da yerdir.

"Benzeri yaratılmadı" ne demek? Burada ihtilaf var:

İkinci okuyuş daha güçlü görünüyor ve gerekçesi metnin kendisindedir: fi'l-bilâd kaydı, iddianın kapsamını daraltıyor. Bunu bir tercih olarak belirtiyorum; bağlayıcı değildir.

Ve burada bir ayrıntı var ki gözden kaçmaması gerekiyor.

Aynı kelime üç ayet sonra tekrar gelecek:

• 89/8: lem yuhlak mislühâ fi'l-bilâd — "beldelerde benzeri yaratılmamıştı."
• 89/11: ellezîne tağav fi'l-bilâd — "onlar ki beldelerde azdılar."

Aynı zemin, iki farklı cümle. Benzersizlik de orada gerçekleşiyor, azgınlık da orada. Ve iki cümle arasında yalnızca iki ayet var.

Bu, sûrenin sessiz bir hükmüdür: iddia ile suç aynı yerde işleniyor. Benzersizliğin sahnesi ile haddi aşmanın sahnesi ayrı iki yer değil. "Beldelerde benzeri yoktu" cümlesi bir övgü gibi kurulmuş, üç ayet sonra aynı beldelerde ne olduğu söyleniyor.

Kelimenin tekrarı fasıla gereği de olabilir — ikisi de -âd sesiyle bitiyor. Ama tekrarın anlam ürettiği metinde duruyor. Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum.