Fecr 11-12. ayetler

Ellezîne tağav fi'l-bilâd • Fe-ekserû fîhe'l-fesâd "Onlar ki beldelerde azdılar; oralarda bozgunculuğu çoğalttılar."

Üç ayrı kavim, tek bir cümlede toplanıyor. Ve toplayan şey ne coğrafya ne dönem ne inanç — fiil.

Kök ط-غ-ي / ط-غ-و Alak 96/6-7'de ve Leyl bahsinde ayrıntılı olarak ele alındı; oradaki tespitleri tekrarlamıyorum, gereken kadarını getiriyorum.

Orada kaydedilen ana nokta şuydu: kökün asıl, somut anlamı suyun haddini aşması, taşmasıdır. Bunun Kur'an içinden temiz bir delili vardı: "Su taştığında sizi akıp giden gemide taşıdık" (Hâkka 69/11) — burada kelime hiçbir ahlâkî anlam taşımaz, sadece suyun sınırını aşmasıdır.

Ve oradaki tanım: tuğyan, bir varlığın kendi sınırını aşmasıdır. Su, yatağını aştığında taşkın olur; taşkın su artık besleyen değil, yıkan sudur. Aynı su, aynı miktarda ama yatağının içinde kaldığında hayattır.

Bu görüntü kelimenin bütün yükünü açıklıyordu: azgınlık, kötü bir şeye sahip olmak değil; iyi bir şeyi kendi sınırının dışına taşırmaktır. Güç kötü değildir, sınırsız güç azgınlıktır.

Buraya eklenecek olan şudur:

Bir. Fiil çoğul ve mâzî. Tağav — "azdılar." Tamamlanmış ve ortak bir fiil. Alak'ta fiil muzâri idi (yatğâ — süreklilik, eğilim); burada mâzî, çünkü artık bir eğilimden değil, kapanmış bir dosyadan söz ediliyor.

İki. fi'l-bilâd kaydı. Azgınlık burada kişisel bir ahlâk kusuru olarak değil, beldede işlenmiş bir şey olarak anılıyor. Kelime kamusal alanı gösteriyor: şehirler, yerleşimler, insanların birlikte yaşadığı yer.

Bu ayrımı tutmak gerekiyor. Bir insanın kendi içinde sınırı aşması ile bir topluluğun yaşadığı yerde sınırı aşması aynı şey değildir. Sûre ikincisinden söz ediyor: azgınlık burada bir düzen kurma biçimi olarak anlatılıyor.

Üç. Ve daha önce kaydettiğim tekrar burada tamamlanıyor: sekizinci ayette benzersizlik fi'l-bilâd idi, on birinci ayette azgınlık fi'l-bilâd. Aynı zemin. Övgüyle anılan şey ile suçlanan şey aynı yerde gerçekleşiyor.

Ve beşinci ayetteki kelimeyi hatırlamak gerekiyor: zî hicr — sınır sahibi. Sûre yeminini "sınırı olan kişi"ye yaptı; şimdi "sınırı aşanlar"ı anıyor. İki kelime aynı kavramın iki yüzü. Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum.

Cümlenin yapısı dikkat çekiyor. Beklenen ifade fe-efsedû fîhâ olurdu — "orada bozgunculuk yaptılar." Ayet bunu demiyor.

Dediği şey: fe-ekserû fîhe'l-fesâd — "orada bozgunculuğu çoğalttılar."

İki fark var:

Bir. Fiil "yapmak" değil "çoğaltmak." Kesera → eksera: artırmak, çoğaltmak.

İki. Nesne belirli: el-fesâd, "bozgunculuk" değil "o bozgunculuk."

Bu iki ayrıntı birlikte bir gramer imkânı açıyor: cümle, bozgunculuğun zaten var olduğunu ve onların onu artırdığını okumaya izin veriyor. Yani kavimler sıfırdan bir bozukluk icat etmedi; mevcut olanı büyüttüler.

Bunu bir gramer imkânı olarak sunuyorum, kesin bir hüküm olarak değil. Belirlilik takısı Arapçada cins bildirmek için de kullanılır (el-fesâd = "bozgunculuk cinsi") ve bu okuyuşta yukarıdaki incelik ortadan kalkar. İki okuyuş da mümkündür.

Ama birinci okuyuş doğruysa, ürettiği anlam sûrenin tavrıyla uyumludur: büyük yıkımlar genellikle sıfırdan başlamaz; var olan bir bozukluğun ölçeğinin büyütülmesiyle olur. Kavimlerin farkı, kötülüğü icat etmeleri değil, onu bir düzen haline getirmeleridir.

Kök ف-س-د Bakara 2/11-12 bahsinde ele alındı. Orada kaydedilenler şunlardı:

فسد kökü: bozulmak, çürümek, dengesi bozulmak — bir şeyin kendi düzeninden çıkması. صلح ise: uygun olmak, yerli yerinde olmak, onarılmak. Aynı kökten sulh (barış) ve sâlih gelir. İki kavram bir düzenin varlığını varsayar: fesat düzeni bozmak, ıslah onu yerine oturtmaktır.

Ve oradaki asıl tespit şuydu:

Bozguncu, kendini bozguncu olarak tanımlamaz. Kendini ıslahçı olarak tanımlar. Kötülüğün büyük çoğunluğu, kötülük yapma niyetiyle değil, düzeltme iddiasıyla yapılır. Tarihteki büyük yıkımların hemen hepsinin bir düzeltme programı vardı.

Ve: "mesele yalan söylemek değil, kendi durumunu görememektir. Bu daha ağır bir teşhistir: yalancı bilir, bu ise bilmez."

Bu tespit Fecr'e taşındığında ortaya sûrenin en güçlü bağlarından biri çıkıyor.

Çünkü Fecr'in üç kavmi, kendilerini bozguncu saymıyordu. Ne yaptıklarına bakalım:

• Âd: her yüksek yere alâmet dikti, sağlam yapılar edindi (Şuarâ 26/128-129).
• Semûd: kayayı oydu, vadide yerleşim kurdu.
• Firavun: kazıklar çaktı, saltanatı sabitledi.

Üçü de inşa ediyordu. Sütun diken, kaya oyan, kazık çakan bir topluluk kendini bozguncu değil, kurucu sayar. Yaptığı iş gözle görülür, elle tutulur, ölçülebilir bir iştir; arkasında bir eser bırakır.

O halde ayet neden "bozgunculuğu çoğalttılar" diyor?

Cevap Bakara'daki tespitin devamındadır: inşa ile ifsad arasındaki fark, yapının kendisinde değil, neyin üstüne yapıldığındadır. Bir yapı, altındakini ezerek de yükselebilir. Sütun dikmek bir imar faaliyetidir; sütunu dikmek için birilerinin sırtına basmak ifsaddır. İki iş aynı anda, aynı elle yapılır ve dışarıdan bakan yalnızca sütunu görür.

Ve bu yüzden Şuarâ 26/128-129'daki ifade önemlidir. Orada Âd'a sorulan şey, yapıların niçin yapıldığıdır: "ebedî kalacağınızı umarak." Yapının kendisi suçlanmıyor; yapıya yüklenen anlam suçlanıyor.

Bu, sûrenin ilerideki teşhisiyle birebir aynı yapıdadır. On beşinci ayette insan mal edinmekle suçlanmayacak; maldan yaptığı çıkarımla suçlanacak.

Kelime Kur'an'da yerleşik bir tamlama içinde geçer: el-fesâd fi'l-ard. Birkaç örnek:

• "O, dönüp gittiğinde yeryüzünde bozgunculuk yapmaya… çalışır" (Bakara 2/205).
• "Düzeltilmesinden sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın" (A'râf 7/56). Bu ayet önemlidir: bozgunculuk, ıslahtan sonra yasaklanıyor. Yani ortada bozulacak bir düzen olduğu varsayılıyor.
• "Yeryüzünde bozgunculuk arama; Allah bozguncuları sevmez" (Kasas 28/77).
• "O âhiret yurdunu, yeryüzünde büyüklenmek ve bozgunculuk istemeyenlere veririz" (Kasas 28/83).

Son iki ayet Kārûn kıssasının içindedir — yani mal ve büyüklenme bağlamında. Fecr'in kavimlerden insana geçişi, Kur'an'ın başka yerde de kurduğu bir geçiştir.