Ğâşiye 5-7. ayetler

Tüskâ min aynin âniye — leyse lehüm taâmün illâ min darî' — lâ yüsminü ve lâ yuğnî min cû' "Kaynar bir pınardan içirilir. Onlar için kuru dikenden başka yiyecek yoktur; ne besler ne de açlığı giderir."

Fiil meçhuldür (edilgen): içirilir. İçen değil, içirilen.

Bir önceki ayetteki taslâ etkendi (girer), bu ayetteki tüskâ edilgendir (içirilir). Fiil çatısındaki bu kayma anlamlıdır: kişi ateşe kendi giriyor ama suyu kendi seçmiyor. Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum.

Kökün kendisi (س-ق-ي) sulamak, içirmek demektir. Aynı kökten sikāye (su dağıtma görevi), siqâ (su kabı), ve tarımda sakiy (sulanan arazi).

Kök: أ-ن-ي. Kökün asıl anlamı vaktine ermek, kıvamına gelmek, olgunlaşmaktır.

Bunun Kur'an içinden temiz bir delili var:

"…yemeğe, pişmesini beklemeden girmeyin" (Ahzâb 33/53). Oradaki kelime inâhtır: yemeğin hazır olma vakti.

Aynı kökten enâ — bir şeyin olgunlaştığı an; ve te'ennî — acele etmeyip vaktini beklemek.

Şimdi kelimenin ayetteki hâline bakalım. Âniye, su için kullanıldığında "kaynama noktasına varmış" demektir. Yani sıcaklığın olgunlaştığı nokta.

Bu, dilin ilginç bir işleyişidir ve üzerinde durmaya değer: kelime kendinde olumsuz değil, hatta olumlu bir çekirdek taşıyor — kıvamına gelmek. Kötülük kelimede değil, kıvamına gelen şeyde. Suyun "olgunlaşması" onun içilemez hale gelmesidir.

Kur'an aynı fikri başka bir kelimeyle de kurar: "Onunla kaynar su arasında dolaştırılırlar" (Rahmân 55/44). Oradaki ânin de aynı köktendir.

Sûrenin en görünür simetrisi burada kuruluyor ve kafiyede duruyor.

İki kelime kafiyelidir ve aynı kalıptadır. İkisi de fâ'ile vezninde, ikisi de bir pınarı niteliyor, ikisi de fasıla konumunda. Kulak, iki ayet arasındaki bağı anlamı çözmeden fark eder.

Ve karşıtlık yalnız sıcak/serin değil: biri kaynıyor, öbürü akıyor. Kaynayan su yerinde durur ve kendi içinde çalkalanır; akan su bir yerden bir yere gider. Sûrenin baştan beri kurduğu "hareket var, varış yok" fikri burada bir su görüntüsüne dönüşüyor. Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum.

Sûrenin en çok tartışılan kelimesi.

Dilcilerin kaydettiğine göre darî', Hicaz bölgesinde şibrik denen dikenli bir bitkinin kurumuş hâlidir. Aktarılan tarif şudur: bitki yaşken hayvanlar onu otlar; kuruyunca dikenleri sertleşir ve hiçbir hayvan yanaşmaz.

Bu bilgiyi dilcilerin naklettiği şekliyle aktarıyorum ve bir sınır çiziyorum: modern botanik karşılığını vermiyorum. Klasik sözlüklerdeki bitki adlarının bugünkü türlerle eşleştirilmesi çoğu zaman tahminîdir; bu kelime için kesin bir eşleştirme yapacak durumda değilim.

Kökün anlamı ise ayrı bir kapı açıyor.

Kök: ض-ر-ع. Alçalmak, zayıf düşmek, boyun bükmek, küçülmek. Türevleri:

• تَضَرُّع (tazarru') — yalvarmak, boyun bükerek istemek. Kur'an'da defalarca: "Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin" (A'râf 7/55); "Yalvarsalardı ya!" (En'âm 6/43).
• ضارع (dâri') — zelil, boynu bükük.
• ضَرْع (dar') — memede, hayvanın altında sarkan yer.

Yiyeceğin adının "zillet" kökünden gelmesi dikkate değer bir gözlemdir ve bunu kendi okumam olarak sunuyorum: yenen şeyin adı, yiyenin hâlini söylüyor. Kelime hem bitkinin adı hem de bir alçalma hâlinin adıdır. Ve sûre zaten yüzleri hâşia — çökmüş — diye tarif etmişti. İki kelime aynı yöne bakıyor.

Bir de şu var: tazarru' Kur'an'da Allah'a yalvarmak için kullanılan kelimedir. Dünyada yalvarmayanın önüne konan şeyin adı, aynı kökten geliyor. Bunu bir yankı olarak kaydediyorum; klasik bir müfessire nispet etmiyorum.

Üç görüş de metinde aynı yere çıkıyor ve aralarında seçim yapmak gerekmiyor: tarif edilen şey, yiyecek sayılan ama yiyecek olmayan bir maddedir.

Ayet keskin bir sınırlama kuruyor: leyse lehüm taâmün illâ min darî' — "onlar için bundan başka yiyecek yoktur."

Ama Kur'an başka yerlerde başka şeyler anar:

• Zakkûm ağacı: "O, cehennemin dibinde çıkan bir ağaçtır… onlar ondan yerler ve karınlarını onunla doldururlar" (Sâffât 37/62-66); "Zakkūm ağacı günahkârın yemeğidir" (Duhân 44/43-44).
• Ğıslîn: "Bugün burada onun için hiçbir dost yoktur; ğıslînden başka yiyecek de yoktur" (Hâkka 69/35-36).

Hâkka ayeti ile Ğâşiye ayeti aynı kalıptadır: ikisinde de "…dan başka yiyecek yoktur." Ama söylenen şey farklıdır. Bu, klasik tefsirin bilinen bir meselesidir. Öne sürülen çözümler:

Üçüncü çözüm bana en tutarlı görünüyor ve gerekçesi ayetin kendi devamıdır: 7. ayet, yiyeceğin işlevsizliğini vurguluyor, türünü değil. Ama bunu bir tercih olarak yazıyorum; bağlayıcı değildir ve diğer iki çözümü zayıf saymak için elimde bir delil yok.

Sûrenin en ince cümlelerinden biri, ve bütün sûrenin özeti sayılabilir.

Yemeğin iki ayrı işlevi vardır:

1. Beslemek — uzun vadeli; bedeni ayakta tutar, güç verir, onarır. Sonucu günler içinde görülür. 2. Doyurmak — kısa vadeli; açlık hissini keser. Sonucu hemen görülür.

Ayet ikisini birden kesiyor. Lâ yüsminü — beslemez. Lâ yuğnî min cû' — açlığı gidermez.

Bu, "yiyecek yok" demekten daha ağır bir cümledir. Çünkü:

Yiyecek var. Yeme fiili sürüyor. Sonuç yok.

Kişi eğiliyor, alıyor, çiğniyor, yutuyor — ve hiçbir şey olmuyor. Ne o anda ne sonra.

Ve şimdi sûrenin örüntüsü görünüyor. Aynı yapı üç ayet önce kurulmuştu:

Sûre baştan sona "yapılan ama sonuç vermeyen fiil" üzerine kurulmuş. Bunu sûrenin asıl fikri olarak öneriyorum ve kendi okumam olduğunu belirtiyorum — klasik bir müfessire nispet etmiyorum. Ama örüntü metinde duruyor ve kelime seçimleriyle tescillenmiş durumda.

Hümeze bahsinde aynı yapının bir başka biçimi işlenmişti: addede — malı sayıp durmak. Orada kaydedilen şey şuydu: "tekrar, fiilin doğasında değil, fiilin işe yaramamasındadır. Bir işlem sonuç veriyorsa tekrarlanmasına gerek kalmaz." Ğâşiye aynı mantığı âhirete taşıyor: dünyada sonuç vermeyen fiilin karşılığı, orada da sonuç vermeyen bir fiil.

Kök: غ-ن-ي. Zengin olmak, ihtiyacı kalmamak, yetmek.

Bu kök Leyl (92/8) ve Alak (96/6-7) bahislerinde istiğnâ biçiminde işlendi ve oradaki tespit şuydu: X. bab (istif'âl) burada "saymak/görmek" anlamındadır — istağnâ, kendini müstağni saymak, ihtiyacı olmadığını düşünmektir. Ve Alak bahsinde şu kayıt düşülmüştü: ganîlik Allah'ın sıfatıdır; insan onu kendine izafe ettiğinde bir yer değiştirme olur.

Ğâşiye'de aynı kök, gerçek anlamıyla ve olumsuz olarak dönüyor: lâ yuğnî — yetmez, ihtiyacı gidermez.

Bağ şudur ve bunu kendi okumam olarak yazıyorum: dünyada kendini yeterli sanma (istiğnâ) vardı; orada hiçbir şeyin yetmemesi (lâ yuğnî) var. Zannedilen yeterlilik, gerçek bir yetmezlikle karşılanıyor.

Kelimenin bir kullanımı daha var ve bu sûre için anlamlı: "Malı ve kazandığı ona yetmedi/fayda vermedi" (Mesed 111/2). Aynı kök, aynı olumsuzluk, aynı boşa çıkma.