Ğâşiye 25-26. ayetler

İnne ileynâ iyâbehüm — sümme inne aleynâ hisâbehüm "Şüphesiz onların dönüşü bizedir. Sonra hesaplarını görmek de bize aittir."

Sûrenin son iki ayeti. Ve sûrenin en sessiz, en az konuşulan hamlesi burada.

Kök: أ-و-ب. Dönmek, geri gelmek, geri dönüş yapmak.

Türevleri:

• أَوَّاب (evvâb) — çok dönen, sürekli geri dönen. Kur'an bu sıfatı Sâd sûresinde peygamberler için tekrar tekrar kullanır (Sâd 38/17, 30, 44) ve bir yerde genel bir vasıf olarak anar: "Bu, çok dönen ve koruyan herkes için vaad edilendir" (Kāf 50/32).
• مَآب (me'âb) — dönülecek yer, varış. "O'na dönüş güzeldir" (Ra'd 13/29).
• إِيَاب (iyâb) — dönüş, dönme eylemi. Kur'an'da yalnızca burada geçer.

Kelimenin seçimi anlamlı. Kur'an "dönüş" için daha sık rucû' (ر-ج-ع) kökünü kullanır: "Sonra dönüşünüz banadır" (Ankebût 29/8). Burada iyâb seçilmiş.

Dilcilerin kaydettiği fark şudur: evb, geldiği yere dönmeyi bildirir — bir çıkış noktası varsayar. Rucû' daha geneldir. Bu farkı dilcilerin naklettiği şekliyle aktarıyorum; ayrımın her yerde keskin biçimde işlediğini iddia etmiyorum.

Ama fark doğruysa anlamı şudur: dönüş, gidilmemiş bir yere varış değil; çıkılan yere geri gelmedir.

Fecr sûresi şu cümleyle bitecek:

"Ey huzura ermiş nefis! Razı olmuş ve kendisinden razı olunmuş olarak Rabbine dön" (Fecr 89/27-28).

Oradaki fiil irci'î'dir — dön.

İki komşu sûre, aynı hareket, iki farklı kip:

Aynı hareket, iki farklı biçimde kuruluyor. Ğâşiye dönüşü bir olgu olarak bildiriyor: dönecekler, isteseler de istemeseler de. Fecr aynı dönüşü bir çağrı olarak kuruyor: dön.

Ve ikisi arasındaki fark, sûrelerin muhataplarının farkıdır. Ğâşiye'nin son ayetlerindeki "onlar", yüz çeviren ve örtenlerdir; onların dönüşü bir haberdir. Fecr'in muhatabı ise nefs-i mutmainnedir; onun dönüşü bir davettir.

Dönüş her iki hâlde de var. Değişen şey, dönüşün nasıl karşılandığı. Bu bağı bir gözlem olarak kaydediyorum; aynı bağ Fecr bölümünde de kuruluyor.

Dizim her iki ayette de aynı: inne + câr-mecrûr (öne alınmış) + isim.

• inne ileynâ iyâbehüm
• inne aleynâ hisâbehüm

Beklenen sıra inne iyâbehüm ileynâ olurdu. Câr-mecrûr öne çekilmiş — ve Arapçada öne alınan öğe tahsis bildirir. Bu kaide bu tefsirde birkaç yerde işlendi (Fâtiha 1/4, Hümeze 104/8, Kadr 97/5). Burada anlam şu oluyor: dönüş başka bir yere değil, bize.

Ama asıl nükte harflerin değişmesinde.

İlâ bir yön bildirir; hareketin varacağı noktayı gösterir. Alâ ise Arapçada yükümlülük ve borç bildirir: aleyhi deynün — "üzerinde borç var" demektir.

Yani ikinci ayet şunu söylüyor: hesap görmek, bizim üzerimize yazılmış bir iştir.

Bu cümlenin ne kadar sıra dışı olduğunu görmek gerekiyor. Beklenen kuruluş şu olurdu: "sonra onları hesaba çekeriz" — fiil cümlesi, özne biz, nesne onlar. Ayet öyle demiyor. Hesabı bir yükümlülük olarak kendi üzerine alıyor.

Bunun iki sonucu var:

Bir. Hesap, azap edilenin değil hesap görenin üzerine yazılmış. Yani hesap bir tehdit unsuru olarak değil, bir taahhüt olarak sunuluyor. Bir şeyin "üzerine alınması", onun mutlaka yapılacağı anlamına gelir.

İki. Bu, adaletin bir söz olarak kurulması demektir. Hesap görülecek, çünkü söz verilmiş. Kur'an bu dili başka yerde de kullanır: "Rabbiniz rahmeti kendi üzerine yazdı" (En'âm 6/54); "Müminlere yardım etmek üzerimize bir haktır" (Rûm 30/47).

Aynı kalıp — alâ + "biz" — hem rahmet hem hesap için kullanılıyor. İkisi de üstlenilmiş bir yükümlülük olarak konuyor.

ثم (sümme), Arapçada tertip ve terâhî bildirir: sıra ve aralık. Fâ harfi bitişik sıralamayı bildirir (hemen ardından); sümme araya bir mesafe koyar.

Yani iki ayet arasına bir boşluk konmuş: dönüş — [aralık] — hesap.

Bu aralığın ne olduğu söylenmiyor. Ama varlığı söyleniyor. Kur'an'ın kıyamet sahnelerinde bekleme, toplanma, duruş anlatan pasajları vardır; sümme burada bir zaman genişliği bırakıyor.

Bir gözlem olarak ekliyorum: aralık, hesabın aceleye getirilmediğini de bildiriyor. Dönüş anında hüküm verilmiyor.

Şimdi sûrenin son hamlesine geliyoruz ve bunu kendi okumam olarak sunuyorum.

Son altı ayetin muhataplarına bakalım:

Sûre, "sen" ile başlayan bir bölümü "biz" ile bitiriyor.

Ve söylenen şey şudur: sen hatırlatacaksın, ama sonucu üretmek senin işin değil. Dönüş bize, hesap bize.

Yani sûre, yükü Peygamber'in omzundan alıp kendi üzerine alarak bitiyor.

Bunun ne demek olduğunu görmek için Peygamber'in konumunu düşünmek gerekiyor. Mekke döneminde davet ilerlemiyordu, muhataplar yüz çeviriyordu, ve elçinin elinde hiçbir yaptırım yoktu. Bu durumda en doğal duygu, sonucu kendi üzerine almaktır: "yeterince anlatamadım."

Sûrenin son iki ayeti tam bu duyguya cevap veriyor. Ve cevabı bir teselli cümlesiyle değil, bir görev dağılımı bildirimiyle veriyor: hatırlatmak senin, geri kalan bizim.

Bu okuma, sûrenin 22. ayetiyle birleştiğinde tamamlanıyor. Musaytır olmamak bir eksiklik değil, bir muafiyettir. Elçi, üretemeyeceği bir sonuçtan sorumlu tutulmuyor.

Ve bu, Kur'an'ın kendi içindeki bir örüntüdür. Duhâ ve İnşirâh bahislerinde işlendiği gibi, Peygamber'e yönelen ayetler çoğu zaman aynı yapıyı taşır: bir görev verilir, sonra o görevin sınırı çizilir, sonra yük Allah'ın üzerine alınır.