A'lâ 16. ayet

Bel tü'sirûne'l-hayâte'd-dünyâ "Hayır, siz yakın olan hayatı tercih ediyorsunuz."

Sûre burada birden yön değiştiriyor ve ses sertleşiyor.

بَلْ, Arapçada idrâb edatıdır: önceki sözden dönüp başka bir şeye geçmek. İki türlü işler — ya önceki hükmü iptal eder, ya da onu bırakıp yeni bir konuya geçer.

Burada ikinci işlev geçerlidir ve bir sitem tonu taşır. Önceki iki ayet kurtulanın portresini çizmişti: arınan, adı anan, namaz kılan. Bel ile birlikte cümle şuna dönüşüyor: "Kurtuluşun yolu buydu — ama siz başka bir şey yapıyorsunuz."

Sûre boyunca hitap ya tekil muhataba (sebbih, senukriuke, fe-zekkir) ya da üçüncü şahsa (men yahşâ, el-eşkâ, men tezekkâ) yönelikti.

Bu ayette birden çoğul ikinci şahsa geçiliyor: tü'sirûne — "siz tercih ediyorsunuz".

Bu üslup (iltifât) Hümeze ve Kâria bölümlerinde işlendi. Buradaki işlevi özellikle sert: anlatım durur, dinleyenlerin tamamı doğrudan muhatap yapılır ve haklarında bir teşhis konur.

Ve bu, sûrenin tek doğrudan çoğul hitabıdır. On dokuz ayet içinde bir kez. Yalnızlığı, sertliğini artırıyor.

Bu ayette bir kıraat farkı nakledilir:

• تُؤْثِرُونَ — "siz tercih ediyorsunuz". Doğrudan hitap.
• يُؤْثِرُونَ — "onlar tercih ediyor". Bu okuyuşta hitap değil, önceki ayetlerdeki üçüncü şahıslar hakkında bir hüküm olur.

Her iki okuyuş da nakledilir; hangi imamın hangisini tercih ettiğini kesin veremediğim için isim yazmıyorum.

Anlam farkı belirgindir. Birinci okuyuşta ayet, dinleyenlerin yüzüne söylenmiş bir teşhistir. İkincisinde, uzaktaki bir grup hakkında verilmiş bir bilgidir. Birinci okuyuş çoğunlukça tercih edilir ve sûrenin dramatik akışına daha uygundur.

Kök: أ-ث-ر. Asıl anlamı iz, eser, geride kalan işaret.

• أَثَر (eser) — iz, ayak izi, kalıntı. Türkçedeki "eser" ve "âsâr" buradan.
• مَأْثَرَة (me'sere) — anılıp aktarılan güzel iş.
• آثَرَ (if'âl babı) — tercih etmek, öne almak, üstün tutmak.
• إِيثَار (îsâr) — başkasını kendine tercih etmek. Türkçede "diğerkâmlık" ile karşılanır.

Fiilin "iz" anlamından "tercih" anlamına nasıl geçtiği dilcilerce tartışılır; genellikle "bir şeyi öne almak, izini takip edilecek hale getirmek" üzerinden açıklanır. Bu bağlantıyı kesin bir etimoloji hükmü olarak sunmuyorum.

Karıştırılmaması gereken kök: Âdiyât sûresi bölümünde işlenen ث-و-ر kökü. Orada "fe-eserne bihî nak'â" (Âdiyât 100/4) ayetindeki fiil ele alınmış ve kökün "bir şeyi yerinden kaldırmak, kabartmak, altını üstüne getirmek" anlamı verilmişti.

İki kök Türkçe okunuşta birbirine yakın görünür (eserne / tü'sirûne) ama farklıdır:

Felak bölümünde ف-ل-ق ile ف-ل-ح hakkında yapılan uyarının bir benzeri burada da gerekli: Türkçe transkripsiyonda benzeşen kelimeler aynı kök değildir.

Kelimenin en dikkat çekici tarafı burada.

آثَرَ fiili Kur'an'da bir başka yerde de geçer ve orada övülür:

"Kendileri ihtiyaç içinde olsalar bile onları kendilerine tercih ederler" (Haşr 59/9).

Aynı fiil. Aynı kalıp. Bir yerde en yüksek erdemin adı, bir yerde en temel hatanın adı.

Fark nesnededir. Îsâr, nesnesi başka insanlar olduğunda erdemdir: kendini geri çekmek. Nesnesi yakın olan hayat olduğunda hatadır: kendini öne almak.

Yani fiil ahlâkî bir yük taşımıyor; yükü nesne kuruyor. Bu, Duhâ 93/7'de ḍ-l-l kökü hakkında kaydedilen ilkenin bir başka örneğidir: yargıyı bağlam kurar, kök değil.

Bu karşılaştırmayı kendi okumam olarak kaydediyorum; iki ayetteki fiil aynıdır ve bu doğrulanabilir, aralarındaki ilişkiyi kuran benim.

Kök: د-ن-و. Bu kelime Bakara 2/4'te ve 2/61'de işlendi. Orada kaydedilenler:

Kök yakın olmak ve aşağı olmak anlamlarını birlikte taşır. Bakara 2/4'te şu belirtilmişti: "Kur'an'ın iki hayat için kullandığı adlar, bir değer hükmü değil bir konum bildiriyor: yakın olan ve sonra gelen. Dünya kötü diye 'dünya' adını almıyor; yakın olduğu için."

Bakara 2/61'de ise kelimenin ednâ biçimi ele alınmış ve şu tespit yapılmıştı: "Dilin kendisi bir hüküm veriyor: yakın olan ile aşağı olan aynı kelimeyle anılıyor. Elle tutulur, hemen ulaşılır, şimdi tadılır olan şey, tam da bu sebeple değerce düşük olandır."

Bu tespit A'lâ 16'da doğrudan işliyor. Ayet "kötü olanı tercih ediyorsunuz" demiyor; "yakın olanı" tercih ediyorsunuz diyor. Ve suçlama tam buradadır: tercih, bir değerlendirme sonucu değil; bir mesafe sonucudur.

İnsan uzaktakini kötü bulduğu için yakındakini seçmiyor. Yakındaki elinin altında olduğu için seçiyor. Bu, ahlâkî bir sapma değil, bir algı özelliğidir — ve tam da bu yüzden düzeltilmesi zordur.

Şimdi sûrenin başındaki ve bu ayetteki iki kelimeyi yan yana koyun:

87/1 — رَبِّكَ ٱلْأَعْلَى — "en yüce Rabbin" 87/16 — ٱلْحَيَوٰةَ ٱلدُّنْيَا — "en yakın/en aşağı hayat"

İkisi de ism-i tafdîldir: biri ef'al (أعلى), diğeri fu'lâ (دنيا, aslı ednâ'nın müennesi). Ve ikisi de aynı ölçeğin iki ucudur: biri en yukarısı, diğeri en aşağısı.

Sûre "en yüce" ile açılıyor, ortasında "en bedbaht" ve "en büyük ateş" var, ve bu ayette "en aşağı"ya geliyor. Tercih meselesi tam bu iki uç arasında kuruluyor: hangi uca yöneliyorsun?

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. İki kelimenin de ism-i tafdîl olması gramer bakımından tartışmasızdır; aradaki karşıtlığı bir yapı unsuru olarak okuyan benim. Bağlayıcı değildir.