وَيَتَجَنَّبُهَا ٱلْأَشْقَى
- جَنْب (cenb) — yan taraf, böğür. Kur'an'da: "Yanları üzerine yatarken" (Âl-i İmrân 3/191).
- جَانِب (cânib) — yan, kenar, taraf.
- ٱلْجَارُ ٱلْجُنُب — uzak komşu (Nisâ 4/36).
- ٱلصَّاحِبُ بِٱلْجَنۢبِ — yanındaki arkadaş (Nisâ 4/36).
- ٱجْتَنَبَ / تَجَنَّبَ — bir şeyi kendi yanına almak, ondan yana çekilmek, yani yanından geçmek, sakınmak. Kur'an'da: "…ondan kaçının" (Mâide 5/90).
Kelimenin görüntüsü bu: bir şeyden kaçınmak, onu yana bırakıp yanından geçmektir. Karşılaşma vardır — kişi o şeyle karşılaşır — ama temas yoktur.
Leyl sûresinde aynı tip için kullanılan fiiller şunlardı: "Ateşe ancak en bedbaht olan girer — yalanlayan ve yüz çeviren" (Leyl 92/15-16). Orada iki fiil var ve ikisi de aktif: kezzebe (yalanladı) ve tevellâ (yüz çevirdi).
A'lâ'da fiil daha sessiz: yetecennebühâ. Tartışma yok, karşı çıkış yok, itiraz yok. Sadece yanından geçmek.
Ve bu, öğüde verilen en yaygın karşılıktır. Bir söze karşı çıkmak, o sözü ciddiye almayı gerektirir — Târık sûresi bölümünde işlendiği gibi, karşı çıkan taraf en azından sözün ağırlığını kabul etmiştir. Kaçınan ise bunu bile yapmaz. Karşısına çıkan şeyi kenara alır ve yürümeye devam eder.
Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum; kelimenin kök anlamı sözlüklerde bu şekilde verilir, iki sûrenin fiillerini karşılaştıran benim.
Yani kaçınılan şey öğüdün kendisidir; öğüt verenin şahsı değil, konu değil, sonuç değil. Doğrudan hatırlatmanın kendisi.
Kök: ش-ق-و. Bu kelime Leyl sûresi bölümünde ele alındı ve Şems 91/12'de eşkâhâ olarak geçmişti.
Leyl bölümünde kaydedilen mesele şuydu: kelime ef'al vezninde ism-i tafdîldir ("daha/en bedbaht") ve bu, "ateşe en bedbaht olandan başkası girmez" cümlesini sorunlu hale getirir — orta derecede bedbaht olanların girmeyeceği ima edilir gibi olur. Orada verilen cevaplar tablo halinde sıralanmış ve birinci cevabın dil bakımından en sağlam olduğu belirtilmişti: Arapçada ef'al vezni bazen karşılaştırma olmadan, sadece vasfı belirtmek için kullanılır.
| Leyl 92/15-17 | A'lâ 87/10-11 | |
|---|---|---|
| Olumlu taraf | ٱلْأَتْقَى — ism-i tafdîl | مَن يَخْشَىٰ — ilgi cümlesi |
| Olumsuz taraf | ٱلْأَشْقَى — ism-i tafdîl | ٱلْأَشْقَى — ism-i tafdîl |
| Simetri | Var — iki tafdîl karşı karşıya | Yok |
Leyl'de iki uç aynı kalıpla kurulmuştu: el-etkâ ve el-eşkâ. A'lâ'da simetri bozulmuş: bir tarafta bir fiil var (yahşâ — korkar), diğer tarafta bir sıfat (el-eşkâ).
Bunun ne anlama geldiği yorumdur, ama bir okuma önerilebilir: hatırlayan taraf bir davranışla tarif ediliyor, kaçınan taraf bir konumla. Birincisi kapıya açık, ikincisi kapanmış. Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum; bağlayıcı değildir.