Bürûc 4. ayet

Kutile ashâbü'l-uhdûd "Kahrolsun hendek sahipleri!"

Fiil görünüşte edilgen mâzîdir: "öldürüldü". Ama Arapçada قُتِلَ kalıbı yerleşik bir beddua ifadesidir: "kahrolsun", "canı çıksın".

Kur'an bu kalıbı birkaç yerde kullanır:

• "Kahrolsun insan, ne kadar da nankör!" (Abese 80/17)
• "Kahrolsun o yalancılar!" (Zâriyât 51/10)
• "Kahrolsun, nasıl da ölçüp biçti!" (Müddessir 74/19)

Dilcilerin izahı: bir şeye "öldürülsün" demek, Arapçada bedduanın en sert biçimidir çünkü öldürülmek en son gelen şeydir; bir kişiye bunu dilemek, ona dilenecek başka bir şey bırakmamaktır.

Ve burada sûrenin en keskin dil hamlesi var.

Bu topluluk, insanları öldüren topluluktur. Ateşi onlar yaktı, hendekleri onlar kazdı. Kur'an onlar hakkında hüküm verirken, kullandığı kelime kendi yaptıkları fiildir: kutile — "öldürülsünler".

Yani hüküm, suçun diliyle veriliyor. Bu, Kur'an'ın sık kullandığı bir yöntemdir ve bu tefsirde Bürûc'un ilerleyen ayetlerinde tekrar görülecek: onuncu ayette azâbü'l-harîk (yakıcı azap) denecek — çünkü yaktılar.

Kök: ص-ح-ب. Bu kelime Fîl sûresi bölümünde işlendi. Oradaki tespit şuydu: kök "bir şeye eşlik etmek, ondan ayrılmamak" demektir; sâhib yol arkadaşıdır; sohbet birlikte bulunmaktır. Ve Kur'an toplulukları bu kalıpla adlandırırken, adlandırmayı o topluluğu tanımlayan tek şeye bağlar.

Fîl'de bu tespit şöyle işletilmişti: bir ordu, imparatorluk bağlantısıyla değil bir hayvanla anılıyor; güvendikleri şey adları oluyor.

Burada aynı yöntem, daha da sert bir sonuç veriyor. Bu topluluk bir devlet kurmuş, bir ordu yürütmüş, bir din benimsemiş olabilir. Kur'an'ın kaydında adları bir çukurdur.

Ve dikkat: sâhib kelimesinin kökü "ayrılmamak"tır. Yani hendekten ayrılmayanlar. Altıncı ayet bunu tam olarak söyleyecek: "onlar onun başında oturuyorlardı."

Kök: خ-د-د. Kökün merkezinde uzunlamasına bir oyuk, bir yarık var:

• خَدّ (hadd) — yanak. Yüzün düz ve hafif çukur olan yanı. Kur'an: "İnsanlara yanağını çevirme" (Lokmân 31/18) — kibirle yüz çevirmeyi anlatır.
• خُدَّة / أُخْدُود — yerde açılmış uzun çukur, hendek, oluk.
• تَخْدِيد — yarıp oluk açmak.

Kelime وزن أُفْعُول kalıbındadır (uf'ûl) ve bu kalıp Arapçada büyütme bildirir. Yani sıradan bir çukur değil, büyük ve uzun bir hendek.

Kelime Kur'an'da yalnızca burada geçer.

Kökün bu iki kullanımı arasındaki ilişki, dilin kendi içinde bir ayrıntı olarak dikkat çekicidir.

Hadd, insan yüzünün en yumuşak ve en açık yeridir; okşanan, öpülen, gözyaşının aktığı yer. Ve aynı kök, insanların yakılmak üzere atıldığı çukuru adlandırıyor.

Ortak çekirdek biçimseldir: ikisi de uzunlamasına, hafif çukur bir yüzeydir. Ama iki kullanımın yan yana durması, kelimeye tuhaf bir ağırlık veriyor.

Bunu bir dil gözlemi olarak kaydediyorum; ayetin bu çağrışımı kastettiğini iddia etmiyorum.

Küçük ama kayda değer bir tartışma var: ashâbü'l-uhdûd ifadesi zalimleri mi, yoksa hendeğe atılan mü'minleri mi anlatıyor?

Çoğunluk birinci görüştedir ve 6-7. ayetlerin akışı bunu destekler: "onlar onun başında oturuyorlardı" cümlesinin öznesi ancak zalimler olabilir.

Ancak ikinci görüşün de bir tarafı var: sâhib kelimesi Arapçada "bir şeyin başına gelen kişi" için de kullanılır (ashâbü'n-nâr — ateşe girenler). Bu yüzden ifade, çukurla ilişkili olan herkesi kapsayacak kadar geniştir.

Ben birinci görüşü tercih ediyorum; gerekçem kutile kalıbının beddua olarak yerleşikliğidir. Bağlayıcı değildir.