İnfitâr 13-14. ayetler

İnne'l-ebrâra lefî naîm • ve inne'l-füccâra lefî cahîm "İyiler nimet içindedir; sınır tanımayanlar ise yakıcı ateş içindedir."

İki cümle kelime kelime aynı kalıptadır:

Dört öğenin ikisi aynı, ikisi karşıt. Ve iki karşıt kelime de aynı vezindedir: naîm ve cahîm — فَعِيل kalıbı, aynı ses, aynı hece sayısı.

Bu tam simetri, Kâria sûresinde ele alınan yapının tersidir. Orada iki grup anlatılırken simetri bilinçli olarak kırılmıştı (Kâria 101/6-9); burada hiç kırılmıyor. Fark anlamlıdır: Kâria'da terazi vardı — ölçülen bir şey — ve ölçünün sonucu farklı biçimlerde anlatılmıştı. Burada ölçü değil, iki vasıf karşılaştırılıyor ve vasıflar birbirinin tam karşıtı.

Kök: ب-ر-ر. Bu kök Bakara 2/44'te ele alındı ve orada kaydedilen şey buradaki anahtardır: kökün asıl anlamı genişliktir. Aynı kökten berr — kara, yani denizin karşısındaki geniş alan. Birr de bu genişliktir: iyilik, kelimenin kendi mantığında darlığın karşıtıdır.

Ebrâr, بَرّ ya da بَارّ kelimesinin çoğuludur: "iyi olan, iyiliği huy edinmiş olan."

Kelimenin somut anlamından çıkan sonuç şudur: ebrâr, "geniş olanlar"dır. İyilik burada bir davranış listesi değil, bir alan genişliği olarak adlandırılıyor. Bakara bölümünde kaydedildiği gibi: cimrilik daraltır, iyilik genişletir.

Kökün diğer kullanımları bu genişliği gösteriyor:

• بِرّ الوالدين — ana babaya iyilik. Türkçede "iyilik" diye çevrilir; kelimenin taşıdığı şey, onlara ayrılan alanın genişletilmesidir.
• حَجّ مَبْرُور — kabul edilmiş, "iyi" hac.
• الْبَرّ — Allah'ın isimlerinden biri (Tûr 52/28: "Şüphesiz O, iyilik edendir, esirgeyendir.").

Ve Kur'an birri bir yerde açıkça tanımlar; Bakara bölümünde bu tanım verilmişti (Bakara 2/177): yüzü doğuya batıya çevirmek değil, iman + malı sevdiği hâlde vermek + namaz + zekât + sözünü tutmak + zorlukta sabretmek.

Yani ebrâr, Kur'an'ın kendi tanımına göre, inancı davranışa dönüşmüş olanlardır. Bu, sûrenin dokuzuncu ayetiyle doğrudan bağlantılıdır: orada hesabı yalanlayanlar anıldı; burada onun karşıtı, hesabı davranışına yansıtanlar.

Kelime Kur'an'da genellikle bu bağlamda geçer: "İyiler, kâfûr katılmış bir kadehten içerler." (İnsân 76/5), "Şüphesiz iyilerin kitabı İlliyyûn'dadır." (Mutaffifîn 83/18). Bir sonraki sûrede aynı kelime dört ayet aralıkla iki kez geçecek.

Kök: ف-ج-ر. Şems bölümünde ele alındı: fâcir, üstündeki örtüyü yarıp çıkan, kendisini tutan sınırı delen kişidir; fücûr bir eksiklik değil bir taşmadır.

Füccâr, فَاجِرin çoğuludur.

Ve burada sûrenin en sıkı kelime bağı tamamlanıyor: üçüncü ayette denizler füccirat — yarıldı, setleri yıkıldı. On dördüncü ayette insanlar füccâr — setlerini yıkanlar.

Aynı kök, aynı sûrede, biri kâinat biri insan için.

Bu bağın söylediği şey şudur, ve kendi okumam olarak yazıyorum: sûre, kıyamette olacak şeyi bu dünyada olan şeyle aynı kelimeyle adlandırıyor. Denizin setini yıkması bir felakettir; insanın kendi setini yıkması ise bir tercihtir. Ve ikisi aynı fiille anılıyor.

Bir katman daha: o gün denizler taşacak, çünkü onları tutan düzen kalkacak. İnsan ise bugün taşıyor, üstelik kendisini tutan düzen hâlâ ayaktayken.

Ayetler insanları ikiye ayırıyor: ebrâr ve füccâr. Arada bir kategori bırakmıyor.

Bu, Kur'an'ın âhiret sahnelerinde sık kullandığı bir yapıdır ve önceki bölümlerde birkaç kez karşımıza çıktı: Kâria'da terazisi ağır gelenler ve hafif gelenler; Beled'de sağın ve solun ashabı; Şems'te arındıran ve gömen.

Bu ikili ayrımların ne anlama geldiği konusunda bir sınır çizmek gerekiyor.

Ayrım, insanları iki kutuya bölmek için değil, iki yönü tarif etmek için kurulmuştur. Kelimelerin kendisi bunu gösteriyor: ebrâr ve füccâr, isim değil sıfat çoğullarıdır — kimlik değil, vasıf bildirirler. Kim o vasfı taşıyorsa ona dahildir.

Ve Kur'an'ın kendisi arada dereceler bulunduğunu başka yerlerde söyler: "Onlar Allah katında derece derecedir." (Âl-i İmrân 3/163); ayrıca bir sonraki sûrede ebrâr ile mukarrebûn arasında bir mertebe farkı kurulacaktır (Mutaffifîn 83/21, 28).

Yani buradaki ikili ayrım, insanları sayıp bölen bir tasnif değil; iki yönün adlandırılmasıdır. Biri genişleten, diğeri taşan.

نَعِيم — kök ن-ع-م. Kökün somut anlamı yumuşaklıktır: nâime — yumuşak. Buradan nimet (kişiye yumuşaklık ve rahatlık veren şey), na'îm (nimetin bolluğu ve sürekliliği), en'âm (yumuşak yürüyüşlü davar).

Kelimenin merkezinde yumuşaklığın bulunması dikkat çekicidir: nimet, sertliğin kalkmasıdır. Hayatın insana çarpmaması hâli.

جَحِيم — kök ج-ح-م. Cahmetü'n-nâr — ateşin kızgın koru, alevin en yoğun hâli. Cahame — ateş şiddetlendi.

Kelime, cehennemin adlarından biridir. Hümeze bölümünde kaydedildiği gibi Kur'an cehennem için birkaç ad kullanır (cehennem, nâr, cahîm, sekar, lezâ, saîr, hâviye, hutame) ve her ad ateşin bir yönünü öne çıkarır. Cahîm, ısının şiddetini öne çıkarır.

İki kelimenin karşıtlığı, kökleri düzeyinde de işliyor: biri yumuşaklık, diğeri şiddetli sıcaklık. Biri temasın yumuşaması, diğeri temasın dayanılmaz hâle gelmesi.

İki ayette de yer bildiren harf فِىdir ve önüne tekit lâmı gelmiştir.

Asr bölümünde bu harfin işlevi üzerinde durulmuştu: "İnsan zarar etmiştir" demiyor, "insan zararın içindedir" diyor. Zarar bir olay değil, bir ortam olarak veriliyor.

Aynı şey burada geçerli: ebrâr nimete kavuşmuyor, nimetin içindedir; füccâr ateşe atılmıyor, ateşin içindedir. İkisi de bir yere girmek değil, bir yerde bulunmak olarak tarif ediliyor.

Ve iki ayet de isim cümlesidir — fiil yok. Arapçada isim cümlesi sabitlik bildirir. Yani anlatılan şey bir olay değil, bir hâldir.

Bir sonraki ayette fiil gelecek (yaslevnehâ — ona girerler) ve o zaman hareket başlayacak. Ama iki ayetin kendisi hareketsizdir; iki durum tespiti.