İnfitâr 1. ayet

İze's-semâü'nfetarat "Gök yarıldığında."

İzâ edatının bu kullanımı Zilzâl bölümünde ele alındı: Arapçada gerçekleşmesi kesin sayılan olaylar için izâ, şüpheli olanlar için in kullanılır. Yani cümle "gök yarılırsa" demiyor, "gök yarıldığı zaman" diyor. Olayın olup olmayacağı tartışma dışıdır; konuşulan şey olduğunda ne olacağıdır.

Burada ek bir nokta var. Sûre dört tane izâ ile açılıyor (1, 2, 3, 4) ve dördünün de cevabı beşinci ayettedir: alimet nefsün. Yani dört şart cümlesi tek bir cevap cümlesine bağlanıyor. Arapçada bu yapı, cevabı geciktirerek bekleme üretir: dinleyici dört sahneyi üst üste alır, cümle hâlâ tamamlanmamıştır, ve nihayet beşinci ayette kapanır.

Bu geciktirmenin bir sonucu şudur: dört sahne, kendi başına anlatılan bir manzara değil; bir cümlenin şartıdır. Kıyamet tasviri burada bir konu değil, bir zaman kaydıdır. Sûre "kıyamet şöyle olacak" demiyor; "şu olduğunda şu bilinecek" diyor.

Kök: س-م-و. Yükseklik. Semâ, "yukarıda olan" demektir; aynı kökten isim (bir şeyi diğerlerinin üstüne çıkarıp belirten), sümüvv (yücelik), esmâ.

Kelimenin Arapçadaki en somut kullanımı dikkat çekicidir: bir şeyin üstündeki her şey onun semâsıdır. Odanın semâsı tavandır, insanın semâsı gökyüzüdür. Yani kelime bir cismi değil, bir konumu adlandırır: üstte olanı.

Bu, ayetin resmini belirliyor. Yarılan şey bir nesne değil; üstümüzdeki örtüdür. Kur'an göğü çoğu yerde bir çatı ya da bir tavan olarak anar:

• "Göğü korunmuş bir tavan yaptık." (Enbiyâ 21/32)
• "Göğü bina, yeri döşek yapan." (Bakara 2/22 — bu ayet Şems bölümünde işlendi.)

Bir tavanın yarılması, bir cismin kırılmasından başka bir şeydir: kapalı bir mekânın kapalılığının bitmesidir. Sûrenin ilk cümlesi, insanın içinde yaşadığı kapalı hacmin açılmasını anlatıyor.

Sûrenin adını veren kelime, ve Kur'an'ın en yoğun köklerinden birinin ürünü.

Kök: ف-ط-ر.

Kökün sözlükteki asıl anlamı yarmak, uzunlamasına çatlatmak, açmaktır. Ama Arapça sözlükler bu kökün altında iki farklı gibi görünen anlam kümesi verir ve bu ikilik, ayetin bütün gücünü taşır:

Birinci küme — yarmak, yarılmak:

• fatara — yardı, çatlattı.
• infetara — yarıldı (dönüşlü/edilgen).
• futûr — çatlaklar, yarıklar.
• tefettara — çatlayıp parçalandı.

İkinci küme — ilk kez yapmak, yoktan başlatmak:

• fatara'l-halka — yaratmayı başlattı, ilk kez var etti.
• fâtır — yoktan var eden, ilkin yaratan.
• fıtrat — bir şeyin ilk yaratılış hâli, henüz hiçbir müdahale görmemiş durumu.

Bu iki kümenin aynı kökte bulunması tesadüf değildir ve dilciler arasında yerleşik bir izahı vardır: fatr, kapalı ve bütün olan bir şeyin ilk kez açılmasıdır. Bir şeyi "yoktan yaratmak", yokluğun kapalılığını yarıp bir şeyi ortaya çıkarmaktır. Yani yaratma da bir yarmadır.

Bu, Kur'an'ın kullandığı birkaç "yarma" kökünün ortak mantığıdır ve önceki bölümlerde iki tanesi ele alınmıştı:

• ف-ل-ق (Felak bölümü): tohumun ve çekirdeğin yarılması, sabahın yarılması. Fâliku'l-habbi ve'n-nevâ, fâliku'l-ısbâh.
• ف-ج-ر (Şems bölümü): suyun yarıp fışkırması, şafağın yarılması, ve ahlâkî anlamda sınırın yırtılması (fücûr).

ف-ط-ر bu ikisine üçüncü olarak eklenir ve kendine ait bir yeri vardır. Farkı şudur:

Felak ve fecr, bir şeyin içinden bir şey çıkmasını anlatır. Fatr ise bir şeyin var olmaya başlamasını ya da var olmaktan çıkmasını anlatır. Bu yüzden fâtır bir yaratma sıfatıdır, infitâr ise bir çözülme fiilidir — ve ikisi aynı kökte durur.

Bu tespiti "büyük iştikak" iddiasıyla karıştırmamak gerekiyor. Felak bölümünde belirtildiği gibi, ilk iki harfi ortak olan kökler arasında anlam yakınlığı aranması Arapçada tanınmış bir konudur, ama kök birliği iddiası değildir. Burada söylenen şey daha basittir ve tartışmasızdır: ف-ط-ر tek bir köktür ve sözlükler bu kökün altında hem "yarmak" hem "ilk kez var etmek" anlamlarını verir.

فِطْرَة (fıtrat). Kelimenin yapısı üzerinde durmaya değer. Fı'le vezni Arapçada bir işin yapılış tarzını, hâlini bildirir: cilse (oturuş biçimi), rikbe (biniş biçimi). Yani fıtrat, "yaratılış" değil, "yaratılış biçimi, yaratılırken kazanılan hâl"dir.

Kur'an'daki geçişi: "Yüzünü hanîf olarak dine çevir. Allah'ın insanları üzerine yarattığı fıtrata." (Rûm 30/30). Ayette hem isim (fıtrat) hem fiil (fatara) yan yana geliyor.

Kelimenin kökündeki "ilk yarılma" fikri, fıtrat kavramına da yansır: fıtrat, sonradan üstüne bir şey eklenmemiş, henüz hiçbir müdahale görmemiş ilk hâldir. Bu, sonraki bölümlerde geniş olarak ele alınacak bir konudur; burada sadece kökün akrabalığını kaydediyorum.

إِفْطَار (iftar). Orucu açmak. Türkçede "iftar" diye bilinen kelime bu köktendir ve seçimi anlamlıdır: oruç bir kapanmadır, iftar o kapalılığın açılmasıdır. Aynı kökten fatûr — kahvaltı, gecenin açlığını açan öğün. Ve fatîr — mayasız, bekletilmemiş, hemen yapılmış ekmek; yani ilk hâlinde kalmış olan.

Bu türevler bir arada okunduğunda kökün altındaki fikir netleşiyor: kapalı olanın açılması. Yaratma, yokluğun kapalılığının açılmasıdır. Fıtrat, açıldığı andaki hâldir. İftar, orucun kapalılığının açılmasıdır. Ve infitâr, göğün kapalılığının açılmasıdır.

Kur'an, Allah'ı bu kökle altı yerde adlandırır. Kesin olarak verebileceğim geçişler:

• "De ki: Gökleri ve yeri yoktan yaran Allah'tan başkasını mı dost edineyim?" (En'âm 6/14)
• "Ben yüzümü, hanîf olarak, gökleri ve yeri yoktan yarana çevirdim." (En'âm 6/79)
• "Gökleri ve yeri yoktan yaran! Dünyada da âhirette de benim velim sensin." (Yûsuf 12/101)
• "Hamd, gökleri ve yeri yoktan yaran, melekleri elçiler kılan Allah'a mahsustur." (Fâtır 35/1)

Bu isimle ilgili, tefsir geleneğinde çok yaygın olarak nakledilen bir haber vardır. İbn Abbas'ın fâtıru's-semâvâti ve'l-ard ifadesinin ne anlama geldiğini bilmediği, sonra bir kuyu üzerinde çekişen iki bedevîden birinin "ene fetartühâ" — "onu ben açtım, ilk kazan benim" — dediğini duyunca kelimenin anlamını kavradığı anlatılır. Bu haberin senedini kesin olarak veremiyorum; ama tefsir kitaplarında yaygın biçimde tekrarlanır ve dilsel içeriği doğrudur: fatr, bir şeyi ilk kez başlatmaktır — kuyuyu ilk kazan, kimsenin açmadığı yeri açandır.

Üç ayeti yan yana koymak, sûrenin ilk cümlesini tek başına anlatır.

Bir — şu anki durum: gökte çatlak yok.

"Rahmân'ın yaratmasında hiçbir uyumsuzluk göremezsin. Gözünü çevir de bak: bir çatlak görüyor musun?" (Mülk 67/3)

Ayetteki kelime فُطُورtur — İnfitâr sûresinin fiiliyle aynı kök, aynı anlam alanı: çatlaklar, yarıklar. Mülk sûresi, bakan gözün gökte bir yarık bulamayacağını söyler.

İki — kaynak: göğü ilk kez yaran O'dur.

Fâtıru's-semâvâti ve'l-ard — gökleri ve yeri yoktan yaran.

Üç — sonuç: gök yarılacak.

"Gök yarıldığında." (İnfitâr 82/1). Ve: "O gün gök onunla yarılmıştır; O'nun vaadi yerine gelmiştir." (Müzzemmil 73/18).

Üçü aynı kökle söylenmiş üç cümledir ve bir çizgi kurar:

Gök bir yarmayla var edildi (fatara) → şu an onda hiçbir yarık yok (futûr) → sonunda yarılacak (infetarat).

Yani göğün başı da sonu da aynı fiildir. Bir kez yarılarak var oldu, bir kez daha yarılarak biter. Arada geçen süre boyunca ise, bakan göz onda bir çatlak bulamaz.

Bu bağı bir yorum olarak değil, kelimelerin kendi verisi olarak sunuyorum: üç ayette de aynı kök geçer ve üçü de göğü konu eder. Buradan çıkarılan çizgi ise benim okumamdır.

Kökün bir kullanımı daha var ve sûreye başka bir kapı açıyor:

"Bundan dolayı neredeyse gökler çatlayacak, yer yarılacak, dağlar yıkılıp göçecek." (Meryem 19/90). Ayet, Allah'a çocuk nispet edilmesinden söz eder ve tepkiyi kozmik bir çatlamayla anlatır. Buradaki fiil de aynı köktendir (yetefattarne).

Bu ayet önemlidir çünkü kökü ahlâkî bir bağlama taşır. İnfitâr'da gök zamanı geldiği için yarılıyor; Meryem'de söylenen bir sözün ağırlığından yarılacak gibi oluyor. İki ayet birlikte okunduğunda, kozmik dağılma ile insanın söz ve fiili arasında bir bağ kurulmuş oluyor. Bu bağ, İnfitâr sûresinin de yapısında vardır: dördüncü ayette kabirler açıldıktan sonra beşinci ayette hesap gelir.

انفطر — infeale babı. Bu bab Arapçada mutâvaat bildirir: bir fiilin nesnesinin o fiili kabul etmesi, ona uğraması.

Kesertühü fenkesera — "onu kırdım, o da kırıldı." Fatartühü feenfatara — "onu yardım, o da yarıldı."

Yani infetarat, "yarıldı" demektir ama içinde şu bilgi vardır: bir yaran vardır ve gök onun fiilini kabul etmiştir. Fiil edilgen değildir (edilgen olsaydı fütirat olurdu); dönüşlüdür. Fark ince ama gerçektir: edilgen kalıp faili gizler, mutâvaat kalıbı faili gizlemez — sadece anlatının odağını nesneye çevirir.

Bunun sûre içindeki karşılığı şudur: ilk dört ayetin dördünde de fâil söylenmiyor — ikisi mutâvaat kalıbındadır (infetarat, intesarat), ikisi meçhuldür (füccirat, bu'sirat). Dördünde de yapanın adı verilmiyor. Fâilin adı yedinci ayette gelir: الذي خلقك — "seni yaratan O." Sûre, dağıtanın kim olduğunu söylemeden dört sahne kurar, sonra aynı öznenin sizi yapan olduğunu söyler.

Bu ayetin bugünkü okura en zor gelen tarafı, tarif ettiği olayın büyüklüğü değil; kesinliğidir.

Gökyüzü, insan tecrübesindeki en değişmez şeydir. Şehirler yıkılır, devletler biter, insanlar ölür — gök yerinde durur. İnsanın "sabit" kavramını nereden öğrendiği sorulsa, verilecek ilk cevap odur: her gece aynı yerde duran yıldızlar, her sabah aynı yerden doğan güneş.

Ayetin yaptığı şey, sabitliğin en son kalesini kaldırmaktır. Ve bunu bir tehditle değil, bir zaman kaydıyla yapıyor: izâ — "o zaman geldiğinde".

Bir sınır çizmek gerekiyor: buradan modern kozmolojiye köprü kurmak, STYLE'da yasaklanan türden bir zorlamadır ve yapılmayacaktır. Ayet bir fizik önermesi kurmuyor; bir kelimeyi — fatr — hem başlangıç hem bitiş için kullanarak, var olmanın iki ucunun aynı fiil olduğunu söylüyor. Bu, ölçülebilir bir iddia değil; bir bakış açısıdır.

Bu bakışın pratik sonucu şudur: bir şeyin uzun süredir aynı kalması, kalıcı olduğunun delili değildir. İnsan zihni süreklilikten kalıcılık çıkarır; bu, işleyen ama geçersiz bir çıkarımdır. Sûre altıncı ayette insana "seni ne aldattı?" diye soracak; aldanmanın kaynaklarından biri tam olarak budur.