Abese 1-2. ayetler

Abese ve tevellâ ۝ En câehü'l-a'mâ "Yüzünü ekşitti ve döndü — kendisine âmâ geldi diye."

Sûrenin en ince yeri burada ve dikkatle görülmesi gerekiyor.

Cümle şöyle kurulabilirdi: عَبَسْتَ وَتَوَلَّيْتَ — "yüzünü ekşittin ve döndün". İki harf değişecekti, vezin bozulmayacaktı, kafiye de bozulmayacaktı. Kurulmuyor.

Bunun yerine üçüncü şahıs kullanılıyor: "ekşitti". Fiilin faili söylenmiyor bile; gizli zamirle geçiliyor. Ortada bir isim yok, bir "sen" yok. Sadece bir fiil ve bir yüz.

Bu neyi yapıyor?

1. Fiili failden ayırıyor. Üçüncü şahısla anlatılan bir davranış, sahibinden bir adım uzağa konur. Muhatap onu önce dışarıdan görür. Türkçede de aynı şeyi yaparız: bir yakınımızı incittiğimizde ona "sen şöyle yaptın" demek yerine "böyle bir şey olmuş" demek, aynı bilgiyi daha az batırarak taşır. Cümlenin dilbilgisi, eleştirinin dozunu ayarlıyor.

2. Okuru olayın tanığı yapıyor. İkinci şahısla başlasaydı okuyucu dışarıda kalırdı; olay iki kişi arasında geçen bir mesele olurdu. Üçüncü şahısla anlatılınca okuyucu sahneyi görür. Sahneyi gören, sonra hitabın döndüğü yeri de daha keskin hisseder.

3. Ve en önemlisi: hüküm önce fiile veriliyor, sonra kişiye. İki ayet boyunca yargılanan şey bir davranıştır. Kim yaptığı henüz konu değil. Üçüncü ayette hitap döndüğünde, davranışın yanlışlığı zaten tesis edilmiştir; geriye sadece onun kime ait olduğu kalır.

Hitabın döndüğü an. Üçüncü ayet "vemâ yüdrîke" — "sen ne bilirsin" — der ve hitap ikinci tekil şahsa geçer. Bu üslup Arapçada iltifat (hitabın yön değiştirmesi) diye anılır; Hümeze ve Kâria bölümlerinde işlendi.

Ama buradaki iltifatın işlevi oralardakinden farklı. Hümeze'de iltifat okuru sahneye çekiyordu. Burada iltifat eleştirinin sahibini teslim ediyor. Ve sırayı görmek gerekiyor:

Bu bir nezaket mimarisidir. Eleştiri en yumuşak biçimde girer (üçüncü şahıs), soruyla devam eder, en sert noktasına ortada varır, altı ayet sürer, sonra biter ve bir daha dönülmez. Sûrenin kalan otuz iki ayeti bu meseleye geri gelmez.

Ve nezaket, eleştiriyi hafifletmiyor. 5-10. ayetler son derece açıktır; hiçbir örtme yok. Yumuşatılan şey suçlamanın kendisi değil, suçlamaya giriş. Bu ayrım önemli: nezaket, doğruyu eğmek değil, doğrunun taşınma biçimini düzeltmektir.

Bir ayrıntı daha: eleştiri biter ve özür istenmez, tövbe emredilmez, kefaret konmaz. Söylenir, bırakılır. Kalan sûre başka şeylerden bahseder. Bu da mimarinin parçasıdır.

Kök: ع-ب-س. Anlamı: yüzü buruşturmak, kaşları çatmak, çehrenin sertleşmesi. عَبُوس (abûs) — asık suratlı, çatık.

Kelime somut ve dar bir şey tarif ediyor: yüz kaslarının hareketi. Bir söz değil, bir tavır değil, bir karar değil — bir kas hareketi. Ve sûre bu kadar küçük bir şeyi kendisine konu ediyor.

Kökün Kur'an'daki diğer kullanımları kelimenin ağırlığını gösteriyor:

• Müddessir 74/22: "Sonra kaşlarını çattı ve suratını astı" (sümme abese ve besera) — vahiy hakkında hüküm vermeye çalışan birinin tasvirinde.
• İnsân 76/10: "Biz Rabbimizden, asık suratlı ve çetin bir günden korkarız" (yevmen abûsen kamtarîrâ) — kıyamet gününün sıfatı olarak.

Yani kök Kur'an'ın kendi sözlüğünde hafif bir kelime değil. Bir kez bir inkârcının yüzü için, bir kez de kıyamet gününün kendisi için kullanılıyor.

Bunu bir suçlama olarak değil, kelimenin ağırlığının ölçüsü olarak kaydediyorum. Sûrenin yaptığı iş zaten bu ağırlığı kurmaktır: küçük görünen bir hareket, küçük bir kelimeyle değil, ağır bir kelimeyle anılıyor.

Ve şu nokta atlanmamalı: âmâ bunu görmedi.

Yüzünü ekşitme, karşısındaki kişinin algılayamadığı bir tepkiydi. Adam kör olduğuna göre, ne çatılan kaşı gördü ne de asılan yüzü. İncinmedi bile — çünkü incinmek için fark etmek gerekir.

Bu, sûrenin en sarsıcı yanıdır: kimsenin görmediği bir kusur, kıyamete kadar okunacak bir metne yazıldı. Mağdurun bilmediği bir haksızlık kayda geçti. Mâûn sûresinde tarif edilen mekanizmanın tam tersi bir örnek: orada, hiçbir dünyevî yaptırımı olmadığı için yetimi itmek serbestti; burada, hiçbir dünyevî görünürlüğü olmadığı halde bir yüz ifadesi kaydedildi.

İkisi aynı ilkenin iki yüzü: görülmeyen kayda geçiyor.

Kök: و-ل-ي. Kökün merkezinde yakınlık ve bitişiklik vardır: velî (yakın olan, koruyan), mevlâ, velâyet, tevâlî (art arda gelme, birbirini izleme). Vâlî — işin başına geçen.

تَوَلَّى (tefe''ul babı) ise Arapçada iki zıt işi birden yapar:

• Tevellâ el-emra — işi üstlendi, sahiplendi, başına geçti.
• Tevellâ an — yüz çevirdi, sırtını döndü, uzaklaştı.

Aynı kalıp, hem sahiplenmeyi hem terk etmeyi karşılıyor. Bunun sebebi kökün mantığıdır: her ikisi de bir yön alma hareketidir. Bir şeye dönmek, aynı anda bir şeyden dönmektir. Yüzünü birine çeviren, ötekine sırtını vermiştir.

Ve ayetin anlattığı şey tam olarak budur. Peygamber bir yöne dönmüştü — Kureyş'in ileri gelenlerine. O yöne dönmek, öbür yöne sırt vermek demekti. Tercih bir reddetme olarak değil, bir yönelme olarak yapılmıştı. Sûrenin altıncı ayeti bunu açıkça söyleyecek: "sen ona yöneliyorsun."

Bu, sûrenin en pratik dersi olabilir: ihmal, çoğu zaman bir ret kararı değildir. Bir yöne verilen dikkatin, öbür yönden çekilmesidir. Kimse "bu adamı önemsemiyorum" demez; sadece başka birine bakar.

Gramer. Buradaki en, ta'lîl (sebep bildirme) içindir; başındaki lâm düşürülmüştür: li-en câehû — "kendisine gelmesi sebebiyle". Yani ayet sadece iki fiili yan yana koymuyor; sebep ilişkisi kuruyor. Yüz, âmânın gelmesi yüzünden ekşidi.

Sebebin açıkça söylenmesi, cümleyi ağırlaştırıyor. "Yüzünü ekşitti, bu sırada bir âmâ geldi" denseydi olaylar yan yana dururdu. "Geldiği için ekşitti" dendiğinde, tepki nedenine bağlanmış olur.

Kıraat notu. Bazı kıraatlerde ayetin başında istifham hemzesi ile أَأَنْ جَاءَهُ okunduğu nakledilir: "Âmâ geldi diye mi?!" Bu okuyuşta cümle soruya döner ve azarlama tonu artar. Hangi imama ait olduğu konusunda emin olmadığım için isim vermiyorum; okuyuşun varlığı kaynaklarda kayıtlıdır.

Fiilin yönü. Câe-hû — "ona geldi". Hareket âmâdan Peygamber'e doğru. Sekizinci ayette bu tekrar edilecek ve genişletilecek: "sana koşarak gelen". Yani gelen taraf belli; sûre iki kez bunu kaydediyor. Öteki taraf — ileri gelenler — gelmiş değildir; onlara gidilmiştir (tesaddâ). Yön farkı sûrenin argümanının bir parçasıdır.

Kök: ع-م-ي. Görme yetisinin olmaması. A'mâ — ism-i tafdîl benzeri bir sıfat kalıbı (ef'al), renk ve kusur bildiren sıfatların kalıbı.

Adam adıyla değil, kusuruyla anılıyor. Bu, ilk bakışta sert görünür. Ama sûrenin hiç kimseyi adıyla anmadığını hatırlamak gerekiyor: ne âmâ, ne ileri gelenler, ne yüzünü ekşiten. Sûre isim vermiyor, konumu veriyor.

Ve verilen konum, meselenin tam düğümüdür. Adam neden gözden çıkarılabilirdi? Kör olduğu için mi? Hayır — kör olduğu için ihmal edilmesi kolaydı. Görmüyordu; yani ihmal edildiğini fark etmezdi. Yoksuldu, arkasında adam yoktu, meclisin ağırlığına katkısı olmayacaktı.

Yani "el-a'mâ" kelimesi bir etiket değil, bir açıklama: bu adam neden atlanabilir sayıldı sorusunun cevabı.

Belirlilik takısı (el-). "Bir âmâ" değil, "âmâ". Muhatapların bildiği, tanınan bir kişi. Aynı zamanda cins bildirir: bu konumda olan her kim varsa.

Kur'an bu kökü iki düzeyde kullanır ve ikisini açıkça birbirine bağlar:

"Gerçek şu ki gözler kör olmaz; asıl kör olan, göğüslerdeki kalplerdir." (Hac 22/46)

Ayet, körlüğün asıl yerini gözden alıp kalbe taşıyor. Bu ayetle birlikte okunduğunda Abese'nin sahnesi ikiye katlanıyor:

• Gözleri görmeyen bir adam, görmeye geliyor.
• Gözleri gören bir meclis, görmemekte ısrar ediyor.

Sûre bunu söylemiyor; ben kuruyorum ve kendi okumam olarak kaydediyorum. Ama Kur'an'ın bu kökü kullanma biçimi bu okumayı destekliyor: "Onların gözleri vardır, onlarla görmezler" (A'râf 7/179).

Ayetin ağırlığını anlamak için o meclisin ne olduğunu bilmek gerekiyor.

Mekke'de tebliğ, kurumsal bir yapı üzerinden değil, kişisel ilişkiler ve kabile ağırlıkları üzerinden yürüyordu. Bir kabile reisinin İslam'ı kabulü, tek bir kişinin katılımı değildi; arkasındaki bütün bir grubun tavrının değişmesi, o gruba mensup Müslümanların himaye altına girmesi, işkencenin durması anlamına gelirdi.

Yani Peygamber'in o meclisteki hesabı kişisel bir tercih değil, stratejik bir hesaptı — ve makul bir hesaptı. Bir davanın önündeki en büyük engel, o davanın en güçlü muhaliflerini kazanmakla kalkar. Bu, bugün de her hareketin, her kampanyanın, her kuruluşun yaptığı hesaptır.

Sûrenin sarsıcılığı burada: eleştirilen şey bir kötülük değil, makul bir stratejidir. Ayet "sen bencillik ettin" demiyor; "sen doğru hesap yaptığını sandığın yerde ölçüyü kaçırdın" diyor. Ve bunu gösterme biçimi, bir sonraki ayetteki soru olacak: sen ne bilirsin?

Bu, sûreyi bir ahlak dersi olmaktan çıkarıp bir ölçü tartışması haline getiriyor. Mesele niyet değil, kimin ne kadar önemli olduğunun nasıl hesaplandığıdır.