Nâziât 22-24. ayetler

Sümme edbera yes'â · Fe-haşera fe-nâdâ · Fe-kāle ene rabbükümü'l-a'lâ "Sonra arkasını döndü, koşuyordu. Topladı ve seslendi. Ve dedi: 'Ben sizin en yüce rabbinizim.'"

أَدْبَرَ — Kök: د-ب-ر. Ve bu kök sûrenin beşinci ayetinde مُدَبِّرَات olarak geçmişti.

Yukarıda kaydedilen şuydu: kökün somut anlamı arkadır; tedbîr, bir işin sonuna bakarak hareket etmektir.

Şimdi iki kullanımı yan yana koyalım:

Aynı kök, iki zıt yönde. Biri sona bakarak ilerliyor; diğeri sırtını dönüp gidiyor.

Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum. Kök ortaklığı doğrulanabilir bir dil verisidir; iki ayet arasında kasıtlı bir bağ bulunduğunu iddia etmiyorum.

يَسْعَىٰ — Kök: س-ع-ي. Koşmak, hızlı yürümek, gayret etmek.

Kelime hâl konumundadır: "koşarak, koşar halde".

Kur'an'da bu kök hem olumlu hem olumsuz kullanılır:

• "Cuma günü namaza çağrıldığında Allah'ı anmaya koşun." (Cum'a 62/9)
• "Şehrin öbür ucundan bir adam koşarak geldi." (Yâsîn 36/20)
• "İş başına geçtiğinde yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya çalışır." (Bakara 2/205)

Yani koşmak kendinde iyi ya da kötü değildir; nereye koşulduğuna bağlıdır.

Ve bu kök, sûrenin ilerisinde geri gelecek:

"O gün insan, çalıştığını hatırlar." (79/35 — mâ seâ)

İki ayet arasındaki bağ kayda değer:

Sûre, önce bir kişinin koşuşunu gösteriyor; sonra herkesin koşuşunun hatırlanacağını söylüyor.

Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum; kelime tekrarı metindedir.

ثُمَّ'nin işlevi. Bu ayet, dizideki tek sümme ile bağlanmış — diğerleri fâ.

Sümme, fâdan farklı olarak aralık bildirir: hemen ardından değil, bir süre sonra.

Yani yalanlama ile sırt dönüp gitme arasında bir zaman geçmiş. Nahivcilerin bir kısmı bunu rütbe farkı olarak da okur (Nebe' bölümünde işlendi): ikinci fiil birinciden daha ağırdır.

حَشَرَ — Kök: ح-ش-ر. Bir araya toplamak, sürüp toplamak.

Ve bu, kayda değer bir kelime seçimidir.

Kur'an'da حَشْر, neredeyse her zaman kıyamet günü toplanma için kullanılır:

"O gün onları toplarız ve hiçbirini bırakmayız." (Kehf 18/47)

"Rablerinin huzurunda toplanacaklarından korkanları onunla uyar." (En'âm 6/51)

"Hepsini toplayacağımız gün…" (Yûnus 10/28)

Ve kelime bir sûreye ad olmuştur: Haşr (59).

Şimdi bu ayete dönelim: fâil Firavun.

Firavun haşrediyor — yani Allah'ın kıyamet günü yapacağı işi, kendi ölçeğinde yapıyor: insanları topluyor, karşılarına çıkıyor, ilan ediyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve sınırını da belirtmem gerekiyor: haşr kelimesi Arapçada sadece kıyamet için kullanılmaz; genel olarak "toplamak" demektir ve Kur'an'da başka bağlamlarda da geçer (örneğin Şuarâ 26/36-53'te Firavun'un sihirbazları toplaması). Yani kelimenin burada kullanılması tek başına bir imâ değildir.

Kaydettiğim şey şudur: Firavun'un yaptığı iş — toplamak, karşılarına çıkmak, hüküm ilan etmek — yapısı bakımından bir mahkeme sahnesinin taklididir. Ve bu, tuğyanın Alak bölümünde kaydedilen tarifiyle uyumludur: kendini o yere koymak.

فَنَادَىٰ — seslendi. Yukarıda kaydedildiği gibi, aynı fiil on altıncı ayette Rabbin Mûsâ'ya seslenişi için kullanılmıştı.

İki nidâ arasındaki fark:

Bir gözlem: gerçek olan sesleniş tek kişiye ve ıssızlıkta yapılıyor; iddia olan sesleniş kalabalığa ve meydanda.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. Ama iki ayetin unsurları metindedir.

Kur'an'ın kaydettiği en uç iddia.

Ve cümlenin en dikkat çekici kelimesi ٱلْأَعْلَىٰdır.

Kök: ع-ل-و. Yükseklik. أَعْلَىٰ — ism-i tafdîl: daha yüce, en yüce.

Ve ism-i tafdîl bir karşılaştırma gerektirir.

Yani Firavun "ben rabbim" demiyor. "Ben en yüce rabbinizim" diyor. Bu, başka rablerin varlığını reddetmiyor — onların üstünde olduğunu iddia ediyor.

Bu, cahiliye şirk yapısının tam tarifidir ve Fâtiha bölümünde kaydedilmişti: "Cahiliye Arabı 'rab' kavramına yabancı değildi; ama rabler bölünmüştü — her kabilenin, her vahanın, her ticaret yolunun kendi rabbi vardı."

Mısır'da da durum benzerdi: çok tanrılı bir sistem vardı ve firavun bu sistemin tepesinde konumlanıyordu.

Yani Firavun'un iddiası bir "tek tanrı" iddiası değil; bir hiyerarşi iddiasıdır.

Ve bu, Kur'an'ın onu niçin tâğî (azgın) diye adlandırdığını açıklıyor. Alak bölümündeki tarife göre tuğyan, sınırı aşmaktır. Firavun tanrılığı icat etmiyor; kendi sınırını aşıp o kategoriye giriyor.

Kur'an bu iddiayı başka yerde de kaydeder:

"Firavun dedi ki: 'Ey ileri gelenler! Sizin için benden başka bir ilâh bilmiyorum.'" (Kasas 28/38)

İki cümle arasındaki fark kayda değer ve yirmi beşinci ayette ele alınacak.

Ve Fâtiha bölümündeki tespitin devamı burada tamamlanıyor. Orada şu kaydedilmişti: "Mûsâ ona 'âlemlerin Rabbi'nden söz ettiğinde Firavun'un cevabı bir soru olur: 'Âlemlerin Rabbi de ne demek?' (Şuarâ 26/23). Soru bilgi talebi değil, reddir — çünkü âlemlerin bir Rabbi varsa, Firavun'un rablığı düşer."

Nâziât 79/24 ile Şuarâ 26/23 aynı adamın iki cümlesidir ve birbirini açıklar: biri kendi konumunu ilan ediyor, diğeri o konumu ortadan kaldıracak kavramı reddediyor.

Bir ses notu. ٱلْأَعْلَىٰ kelimesi Kur'an'da Allah için de kullanılır: "Rabbinin en yüce adını tesbih et" (A'lâ 87/1); "…ancak en yüce Rabbinin rızasını arayan hariç" (Leyl 92/20 — bu tefsirde Leyl bölümünde işlendi).

Yani aynı sıfat, Kur'an'da hem Allah için hem Firavun'un iddiasında geçiyor. Fark, birinin sıfatı diğerinin iddiası olmasıdır.

Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum; kelime ortaklığı doğrulanabilir bir veridir.