Nebe' 39. ayet

Zâlike'l-yevmü'l-hakk · Fe-men şâe'ttehaze ilâ rabbihî meâbâ "İşte o, gerçek gündür. Dileyen Rabbine bir dönüş yeri edinsin."

ذَٰلِكَ, Arapçada uzağı gösteren işaret ismidir. Bakara 2/2'de bu kelime ayrıntılı işlendi ve orada kaydedilen şuydu: uzak işaretin kullanılması ta'zîm (yüceltme) bildirebilir — işaret edilen şeyin yüksekliğini ya da erişilmezliğini gösterir.

Burada da aynı işlev var: gün, uzaktan gösteriliyor.

Ama bir şey daha var. Sûre boyunca kıyamet şimdi oluyormuş gibi anlatıldı (mâzî fiiller: fütihat, süyyirat, kânet). Şimdi metin bir adım geri çekiliyor ve sahneye uzaktan bakıyor: "işte o gün."

Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum.

Kök: ح-ق-ق. Kökün altında sabit olmak, yerinde olmak, gerçekleşmek fikri vardır. حَقّ — gerçek, sabit olan, doğru; ve hak (birinin üzerindeki alacak).

ٱلْحَاقَّة (Hâkka) da bu köktendir ve Kâria bölümündeki kıyamet adları tablosunda kaydedilmişti: kökün öne çıkardığı yön doğrulanma — iddianın gerçek çıkmasıdır.

Ve burada tam olarak bu iş yapılıyor.

Sûre birinci ayette bir ihtilaftan söz etmişti. İhtilaf, iki iddianın karşı karşıya gelmesidir: biri "olacak" der, biri "olmayacak". Ve ihtilafın çözümü, iddialardan birinin gerçek çıkmasıdır.

Otuz dokuzuncu ayet bunu ilan ediyor: o gün, gerçek olan gündür.

Yani sûre, üçüncü ayette kaydettiği ihtilafı otuz dokuzuncu ayette kapatıyor. Ve arada on yedinci ayette yevmü'l-fasl (ayırma günü) vardı.

Üç ayet, tek bir zincir:

Bu zinciri kendi okumam olarak kaydediyorum; üç kelimenin sûredeki yerleri ise metindedir.

Ve sûrenin en beklenmedik cümlesi burada.

Otuz sekiz ayet boyunca anlatılan şey bir zorunluluktu: gün belirlenmiş bir vakittir, sûra üfürülecek, gök açılacak, dağlar serap olacak, cehennem pusudadır, hesap görülecek.

Ve şimdi seçim veriliyor.

شَاءَ — Kök: ش-ي-أ. Dilemek, istemek. مَشِيئَة — dileme, irade.

Cümle şart yapısındadır: "Kim dilerse… edinsin." Ve cümlenin bir zorlaması yok, bir tehdidi yok, bir emri yok. Sadece bir imkân bildiriyor.

Kur'an'da bu kalıp birkaç yerde daha geçer ve hep aynı yerde durur — bir sahne anlatıldıktan sonra:

"De ki: Hak Rabbinizdendir. Dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin." (Kehf 18/29)

"Bu bir öğüttür; dileyen Rabbine bir yol edinsin." (Müzzemmil 73/19; İnsân 76/29)

Son iki ayet bu ayete çok yakındır: aynı yapı (fe-men şâe'ttehaze ilâ rabbihî…), sadece son kelime farklı — orada سَبِيلًا (bir yol), burada مَـَٔابًا (bir dönüş yeri).

Ve sûrenin ikinci meâbı burada.

Yirmi ikinci ayette cehennem "azgınlar için bir dönüş yeri" idi. Burada "Rabbine bir dönüş yeri" deniyor.

İki meâb arasındaki fark, edatlarda ve sahiplikte:

Birinci meâbda kişi bir şey yapmıyor. Cehennem zaten oradadır, azgınlar için hazırdır; kimse onu "edinmiyor". İkinci meâbda ise bir fiil var: edinmek.

Yani sûre şunu söylüyor: kötü meâb hazırdır, iyi meâb edinilir.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. Ama iki ayetin gramer farkı metindedir: birinde fiil yok, diğerinde var.

Ve Kâria bölümüyle bağ. Orada "annesi Hâviye'dir" ifadesi işlenmiş ve şu kaydedilmişti: kişi bir yere atılmıyor; ait olduğu yere varıyor. Ve hâviye, "dönülen yer" anlamındaki ümm kelimesiyle anılmıştı.

Nebe' aynı fikri açıkça söylüyor ve bir şey ekliyor: dönülecek yer seçilebilir.

Kök: أ-خ-ذ. Almak. اِتَّخَذَ (iftiâl babı) — edindi, kendine aldı, benimsedi.

Kur'an'da bu fiil çoğu zaman olumsuz bağlamda geçer:

"Allah'tan başka dostlar edindiler." (Ankebût 29/41; Zümer 39/3)

"Hevâsını ilâh edineni gördün mü?" (Câsiye 45/23 — Kâria bölümünde anılmıştı)

"Buzağıyı ilâh edindiler." (A'râf 7/152)

Fiilin ortak yanı şudur: insan bir şeyi kendine mal eder, ona bağlanır, onu kendi merkezine koyar.

Ve bu ayet aynı fiili olumlu yönde kullanıyor: ilâ rabbihî meâbâ.

Yani ayetin söylediği şey şudur: insan zaten bir şey edinir; mesele ne edindiğidir.

Bu, İhlâs bölümünde Samed için kaydedilen tespitin aynısıdır: herkes bir şeye yönelir; mesele yöneldiğiniz şeyin ne olduğudur.