Nebe' 35. ayet

Lâ yesmeûne fîhâ lağven ve lâ kizzâbâ "Orada ne boş söz işitirler ne yalan."

Otuz ikinci-otuz dördüncü ayetler maddî şeyler saydı: bahçe, üzüm, eş, kadeh. Bu ayet başka bir cinsten bir şey sayıyor: işitilmeyen şey.

Ve bu, dikkat edilmesi gereken bir tercihtir. Nimet verilen bir şey olarak değil, bulunmayan bir şey olarak anlatılıyor.

Bu, İhlâs sûresi bölümünde kaydedilen yöntemin bir benzeridir: orada Allah'ın ne olmadığı söylenerek ne olduğu tarif ediliyordu. Burada cennette ne bulunmadığı söylenerek nasıl bir yer olduğu tarif ediliyor.

Kök: ل-غ-و. لَغَا — boşa çıktı, hükümsüz oldu, sayılmadı.

لَغْو, hükmü olmayan sözdür: söylenmiş ama hesaba katılmayan, bir sonuç doğurmayan söz.

Kur'an'daki kullanımları kelimenin sınırını çiziyor:

"Allah sizi yeminlerinizdeki lağvdan (kasıtsız sözden) sorumlu tutmaz." (Bakara 2/225; benzer: Mâide 5/89)

Buradaki lağv, ağızdan kasıtsız çıkan yemin sözüdür — söylenmiştir ama hükmü yoktur.

"Onlar boş sözden yüz çevirirler." (Mü'minûn 23/3)

"Boş sözün yanından geçtiklerinde onurlu bir şekilde geçip giderler." (Furkân 25/72)

"Orada ne boş söz işitirler ne günaha sokan söz; sadece 'selâm, selâm' [derler]." (Vâkıa 56/25-26)

Son ayet bu ayetin neredeyse aynısıdır ve bir de olumlu karşılık veriyor: boş sözün yerine ne olduğunu söylüyor.

Bir dil notu ve bir kayıt. Arapçada لُغَة (lüğa — dil, lisan) kelimesinin bu kökle ilişkisi konusunda dilciler ayrılır. Bir kısmı aynı kökten sayar, bir kısmı ayrı tutar. Bu ihtilafa girmiyorum ve bu ses ortaklığından bir anlam çıkarmıyorum; sadece kaydediyorum.

Yirmi sekizinci ayette aynı kelime geçmişti ve orada "yalanlama" anlamındaydı (kezzebenin masdarı).

Burada anlamı üzerinde ihtilaf vardır:

Bir kıraat farkı nakledilir: kelime şeddeli (كِذَّابًا) ya da şeddesiz (كِذَابًا) okunur. Şeddeli okuyuş kezzebenin masdarıdır (yalanlama); şeddesiz okuyuş kizbin bir başka biçimi sayılır (yalan). Hangi kıraat imamının hangi tercihte olduğunu kesin veremediğim için isim vermiyorum.

İkinci görüş sûrenin bağlamıyla daha uyumlu görünüyor, çünkü ayet lağv ile eşleştirilmiş: ikisi de söz kusurudur. Lağv boş sözdür, kizâb yalan sözdür.

Ama birinci görüş de anlamlıdır ve sûre içinde bir bağ kurar: dünyada yalanlayanlar (78/28) orada yalanlama işitmezler.

Ben bir tercih dayatmıyorum.

İki kelimenin birlikte sayılması, sözün iki ayrı bozulma biçimini işaret ediyor:

Bir söz iki yolla bozulabilir: hiçbir şey söylemeyerek ya da yanlış şey söyleyerek. Ayet ikisini de kaldırıyor.

Ve şimdi sûrenin başına dönün.

Sûre nasıl açılmıştı? عَمَّ يَتَسَآءَلُونَ — birbirlerine soruyorlar; mesele konuşmaya dönüşmüş; ihtilaf var (78/3).

Yani sûrenin açılışında bir söz sorunu vardı: ağırlığını kaybetmiş, dönüp duran, hiçbir yere varmayan bir konuşma.

Ve sûrenin muttakîlere vaadinin merkezinde söz sorununun ortadan kalkması duruyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. Ama iki ucun kelimeleri metindedir: birinci ayette tesâül ve üçüncü ayette ihtilaf; otuz beşinci ayette lağv ve kizâb.

Bir gözlem daha. Bu bölümde sayılan dört maddî nimetten sonra gelen bu ayet, bölümün en uzun cümlesidir ve tek olumsuz cümlesidir. Bahçe, üzüm, eş, kadeh — hepsi tek kelimeyle geçildi. Sözün niteliği bir ayet aldı.