İnsân 21. ayet

Âliyehüm siyâbü sündüsin hudrun ve istebrak, ve hullû esâvira min fıddah, ve sekāhüm Rabbühüm şarâben tahûrâ "Üzerlerinde ince yeşil ipekten ve kalın işlemeli atlastan giysiler vardır; gümüş bileziklerle süslenmişlerdir. Ve Rableri onlara tertemiz bir içecek içirmiştir."

Kelimenin okunuşunda kıraat imamları arasında fark vardır: bir okuyuşta âliyehüm (mansûb, "üzerlerinde" anlamında zarf ya da hâl), başka bir okuyuşta âliyühüm (merfû, mübtedâ ya da haber olarak).

Hangi imamın hangi okuyuşta olduğunu vermiyorum, çünkü emin değilim.

Anlam sonucu küçüktür: her iki okuyuşta da giysiler onların üzerindedir. Fark, cümlenin nasıl kurulduğundadır.

Kök: ع-ل-و — yükseklik. Leyl 92/20 bahsinde (el-a'lâ) işlendi.

Ayet iki ayrı kumaş adı sayıyor ve ikisi de Arapçaya dışarıdan girmiş kelimelerdir. Bu, dilciler arasında yaygın olarak kabul edilir; kelimelerin hangi dilden ve hangi yolla girdiği konusunda kesin hüküm vermiyorum.

• سُندُس (sündüs) — ince, yumuşak ipek.
• إِسْتَبْرَق (istebrak) — kalın, parlak, işlemeli ipek; atlas.

İkisinin birlikte sayılması bir tafsilattır: ince olan da var, kalın olan da. On ikinci ayette tek kelimeyle söylenen şey (harîr — ipek), burada iki türe ayrılıyor.

Bu sûrenin lüks tasvirinde kullanılan kelimelerin bir kısmı Arapçaya dışarıdan girmiştir: zencebîl, sündüs, istebrak; kâfûr için de bu ihtimal vardır.

Bunun sebebi dilsel değil, ticarîdir. Bu maddelerin hepsi ithal maldı — Hindistan'dan, Çin'den, İran üzerinden gelirdi. Bir dilde bir nesnenin adı, çoğu zaman nesneyle birlikte gelir.

Bu bir gözlemdir ve metin hakkında bir hüküm taşımıyor. Yalnızca şunu gösteriyor: sûrenin çizdiği zenginlik tablosu, muhatabın gerçekten bildiği ama sahip olmadığı şeylerden kurulmuş. Bakara 2/25'te kaydedilen ilkenin sosyal tarafı budur — dil, muhatabın tecrübesinden alınıyor, ve o tecrübe pazarın tecrübesidir.

أَسَاوِر — tekili سِوَار ya da أُسْوِرَة: bilezik. Kök: س-و-ر.

حُلُّوا۟ — meçhul: "süslendirildiler". Kök: ح-ل-ي — süs, ziynet. Huliyy — takı.

Yine gümüş. On beşinci ayette kaydedildiği gibi Kur'an başka yerlerde altın bilezikten de söz eder (Kehf 18/31); bu sûre baştan sona gümüşte kalıyor.

Bir gözlem, kaydını düşerek: sekizinci ayette anılan أَسِير (esir), kökü itibariyle "bağlanmış olan"dı — bileği bağlı kişi. Yirmi birinci ayette ebrârın bileklerine süs takılıyor.

İki kelimenin kökleri farklıdır (أ-س-ر / س-و-ر) ve aralarında iştikak bağı kurmuyorum. Kaydettiğim şey görüntü düzeyindedir: bağlanan bilek ile süslenen bilek. Bu bir okumadır; metin böyle bir bağ kurmuyor.

Sûrenin cennet tasvirindeki en önemli cümle burada ve genellikle son sıradaki bir ayrıntı sayılıp geçilir.

Tasvir boyunca fiiller ya meçhuldü ya öznesi belirsizdi: yutâfü aleyhim (15), zülliet (14), yüskavne (17), tüsemmâ (18), hullû (21). Failsiz bir dünya.

Ve on dokuzuncu ayette verilen tek özne, hizmet edenlerdi.

Şimdi, tasvirin son cümlesinde, ilk ve tek kez fiilin öznesi açıkça söyleniyor: رَبُّهُمْ — Rableri.

Sekāhüm Rabbühüm — "Rableri onlara içirdi." Fiil etken, özne açık.

Yani sûre bütün ikramı isimsiz bırakıp sonuncusunu imzalıyor.

Tekvîr bölümünde benzer bir yapı kaydedilmişti: o sûrede on iki şart cümlesinin hiçbirinde fâil yoktu ve fâilin adı ancak son ayette veriliyordu. Aynı teknik, burada tasvirin içinde uygulanıyor.

Ve Mutaffifîn bölümünde yüskavne için kaydedilen "kendileri almıyor, kendilerine veriliyor" tespiti burada son adımını atıyor: veren belli oluyor.

Kök: ط-ه-ر. Bu kök Beyyine 98/2 bahsinde (suhufen mutahhara) tafsilatlı işlendi ve Abese 80/13-16 ile karşılaştırıldı. Oradaki tespiti özetliyorum: kök temizlik, pislikten uzak olma demektir; tahâret, tahûr, mutahhar, tathîr aynı köktendir. Ve şu ayrım kaydedilmişti: مُطَهَّرَة ism-i mef'ûldür — "temiz" değil, "temizlenmiş".

Buraya özgü olan, kalıptır. Burada kelime mutahhar değil, طَهُور (tahûr) — fa'ûl vezni.

Bu vezin Arapçada fâiliyet ve mübalağa bildirir. Yani tahûr, "temiz olan" değil, "temizleyen"dir. Kendisi temiz olduğu için değil, temasta bulunduğunu temizlediği için bu adı alır.

Kur'an aynı kelimeyi yağmur suyu için kullanır: "Gökten tertemiz (tahûr) bir su indirdik" (Furkān 25/48). Yağmur suyu tahûrdur çünkü kendisiyle temizlik yapılır.

Ve şimdi ayetin yaptığı iş görünüyor.

Sûrenin bütün cennet tasviri zevk dilindeydi: serinlik, sıcaklık, gölge, meyve, ipek, süs. Son içecek ise bir zevkle değil, bir işlevle tanımlanıyor: temizleyici.

Yani ödülün son kalemi bir haz değil, bir arınmadır. Ve bunu veren, adı açıkça söylenen tek özne.

Neyi temizlediği söylenmiyor. Klasik kaynaklarda bu konuda çeşitli izahlar vardır — içte kalmış bir şeyin giderilmesi gibi. Metin bunu söylemiyor ve ben de bir tafsilat eklemiyorum. Söylenen şu kadardır: içecek temizleyicidir.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum: sûre, tasvirini bir zevkle değil bir temizlikle kapatıyor, ve kapanışın öznesini de ilk kez adıyla veriyor.