Kıyâme 14-15. ayetler

Beli'l-insânü alâ nefsihî basîra · Ve lev elkā meâzîrah "Doğrusu insan, kendi üzerine bir basirettir — mazeretlerini ortaya dökse de."

Sûrenin kalbi. Ve Kur'an'ın insan hakkındaki en yoğun cümlelerinden biri.

Sûre bu edatı ikinci kez kullanıyor (ilki 5. ayette). Ve yine aynı işi yapıyor: söylenen şeyi bırakıp asıl meseleye geçiyor.

Bir önceki ayet "insana haber verilir" demişti. Bu ayet o cümlenin üstünü çiziyor: haber vermeye gerek yok — zaten biliyor.

Bu, sıradan bir düzeltme değil. On üçüncü ayet hesabı bir bildirim olarak kurmuştu: bir taraf haber veriyor, öbür taraf öğreniyor. On dördüncü ayet o yapıyı bozuyor ve hesabı kişinin kendi içine taşıyor.

Kök: ب-ص-ر. Basar — göz, görme. Basîr — gören. İbsâr — görmek. Ve بَصِيرَة (basîret) — iç görü, kavrayış; ve delil, apaçık kanıt.

Kur'an bu kelimeyi bir yerde bir tavrın adı olarak kullanır:

قُلْ هَٰذِهِۦ سَبِيلِىٓ أَدْعُوٓا۟ إِلَى ٱللَّهِ عَلَىٰ بَصِيرَةٍ — "De ki: İşte benim yolum budur; ben ve bana uyanlar basiret üzere Allah'a çağırıyoruz." (Yûsuf 12/108)

Orada basîret, körü körüne değil görerek yapılan çağrının adıdır.

Ayet "insan kendi üzerine basîrdir" demiyor, basîra diyor. Özne (el-insân) müzekker olduğu halde haber müennes. Bu, nahivcilerin uzun uzun durduğu bir noktadır.

Birinci ve ikinci okuma da klasik kaynaklarda güçlüdür ve ikisi de metinde çalışır.

Ama ikinci okuma bir sonraki ayetle çok daha iyi birleşiyor. Çünkü on beşinci ayet mazeretlerden söz ediyor — ve mazeret, bir mahkeme kelimesidir. Sanık mazeret sunar. Eğer insan bir delil ise, mazeretin işe yaramaması doğal sonuçtur: delil, savunmayla ortadan kalkmaz.

Tercihim ikinci okumadır ve gerekçem on beşinci ayetin mahkeme dilidir. Bağlayıcı değildir; birinci okuma da metne uygundur ve aslında iki okuma aynı yere çıkar — kendini çok iyi gören kişi, zaten kendi aleyhine delildir.

Ayetin en ince kelimesi bu harftir.

Arapçada عَلَىٰ (alâ) ile لِـ (li-) arasındaki fark bir hukuk farkıdır: lehû "lehine", aleyhi "aleyhine". Türkçede de "onun lehine/aleyhine" derken aynı ayrımı kullanırız.

Ayet عَلَىٰ نَفْسِهِ diyor: kendi aleyhine.

Yani cümle "insan kendini görür" demiyor. "İnsan kendi aleyhine görür / kendi aleyhine delildir" diyor. Bilgi nötr bir bilgi değil; taraflı bir bilgi — ve taraf, sahibinin karşısında.

Kur'an bunu başka bir yerde açıkça söyler:

ٱقْرَأْ كِتَٰبَكَ كَفَىٰ بِنَفْسِكَ ٱلْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا — "Kitabını oku! Bugün hesap görücü olarak sen kendine yetersin." (İsrâ 17/14)

Aynı harf: عَلَيْكَ. Ve aynı yapı: kişi, kendi hesabının görevlisi.

İnşikâk bölümünde bu ayet, kitabın verilmesi sahnesini tamamlamak için anılmıştı. Burada bir adım daha ileri gidiyor: kitap okunmasa bile, kişi zaten bilir.

Ve şimdi sûrenin kendi üzerine kapandığı yer.

ٱلنَّفْس ٱللَّوَّامَة (75/2) — kendini kınayan nefis. ٱلْإِنسَٰنُ عَلَىٰ نَفْسِهِۦ بَصِيرَةٌ (75/14) — insan, kendi aleyhine delildir.

İki ayet arasındaki ilişki, sûrenin bütün argümanını taşıyor:

İkinci ayette yemin edilen şey, on dördüncü ayette hükme dönüşüyor.

Nefis kendini kınıyorsa, kınamak için bilmesi gerekir. Kınama bir bilgi işlemidir: kişi ne yaptığını bilir, o işin ne olduğunu bilir, ve ikisini karşılaştırır. Levvâme, çalışan bir muhasebedir.

Ve o muhasebe çalışıyorsa, hesap günü yeni bir şey getirmiyor — var olanı açıyor.

İki ayet arasındaki tek fark zamandır:

Şimdi rahatsızlık veren şey, o gün hüküm veriyor. Mekanizma aynı; değişen, sonucunun bağlayıcı olması.

Bu, sûrenin altıncı ayetteki soruya verdiği asıl cevaptır. Adam "o gün ne zaman?" diye sormuştu. Sûre tarih vermedi. Bunun yerine şunu söylüyor: o günün mahkemesi zaten kurulu ve sende çalışıyor.

Bunu kendi okumam olarak sunuyorum; iki ayetin aynı nesneyi (nefs) aynı özneyle (insan) eşleştirmesi ise metnin verisidir.

Kök: ع-ذ-ر. Özür — bir işin yapılmamasının ya da yapılmasının kabul edilebilir sebebi. Ma'zûr — mazur görülen. İ'tizâr — özür dileme. Türkçedeki "özür" ve "mazeret" doğrudan bu köktendir.

Kelimenin tekili tartışmalıdır ve bu tartışma anlamı doğrudan etkiliyor:

İkinci okuma dilcilerin bir kısmı tarafından nakledilir ve çarpıcıdır: kelime "perdeler" anlamına geldiğinde ayet şunu söylemiş olur — "perdelerini indirse de."

Yani mazeret, kelimenin kendi mantığında bir örtme işidir. Kişi kendini görüyor; gördüğünün önüne perde çekiyor. Perde gördüğünü ortadan kaldırmıyor, yalnızca kapatıyor.

Bu ikinci okumayı naklediyorum ve üzerine hüküm bina etmiyorum; dilciler arasında kesinleşmiş bir tercih olarak sunulamaz. Ama iki okuma da aynı yere çıkıyor: mazeret, bilgiyi değil görünürlüğü değiştiriyor.

Ve Bakara 2/6'da küfür kökü için kaydedilen tespit burada bir kez daha işliyor: küfür örtmektir. Perde çekmek de örtmektir. İki fiil aynı işi yapıyor — biri hakikatin, öteki kendi hakkındaki bilginin üstüne.

Kök: ل-ق-ي. Bu kök İnşikâk 84/4 bahsinde işlendi. Oradaki tespitin özeti: kök iki yönde çalışır — lakiye (karşılaştı, kavuştu) ve elkā (attı, bıraktı, karşıya çıkardı). Yani "atmak" ile "karşılaşmak" aynı köktendir: bir şeyi atmak, onu karşınıza çıkarmaktır.

Tekrarlamıyorum. Buraya özgü olan, aynı fiilin iki sûrede iki farklı özneyle kullanılmasıdır:

İki fiil aynı kalıpta (if'âl babı, mazi). Yer içindekini attı ve boşaldı; insan mazeretlerini atıyor ve boşalmıyor.

Fark, atılan şeyin ne olduğunda. Yer gerçekten içindekini atıyor — ölüleri, malı, izleri. İnsan ise içindekini atmıyor; içindekinin önüne bir şey atıyor. Mazeret, çıkarılan bir şey değil, konulan bir şeydir.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum; fiilin iki yerdeki ortaklığı ise metnin verisidir.

وَلَوْ, Arapçada vaslıyye denen bir kullanımdır: bir hükmün, en uç şart altında bile geçerli olduğunu bildirir. Türkçede "…-se bile", "…-se dahi".

Bunun iki sonucu var:

Birincisi: ayet mazeret üretimini engellemiyor. İnsan mazeret üretecek — bu tartışılmıyor, hatta beklenen bir şey olarak konuyor. Söylenen tek şey, üretilenin işe yaramayacağıdır.

İkincisi: mazeretin bolluğu ima ediliyor. Kelime çoğul geliyor (meâzîrah — mazeretleri). Tek bir savunma değil, bir yığın.

Ve bu iki ayrıntı birleştiğinde tanıdık bir tablo çıkıyor: kişi biliyor, ama bildiğinin üzerine katman katman açıklama yığıyor. Ayet o yığını inkâr etmiyor; altındakinin görünmeye devam ettiğini söylüyor.

On dört ve on beşinci ayetler, önceki yedi ayetin ses düzeninden ayrılıyor.

7-13. ayetler: el-basar, el-kamer, el-kamer, el-meferr, vezer, el-müstekarr, ve ahhar — yedi ayet üst üste -ar ile bitiyor. Sert, kısa, kapalı bir dizi.

14-15. ayetler: basîrah, meâzîrah — uzun î sesi giriyor.

Ses değiştiğinde konu da değişiyor: sahne bitiyor, hüküm başlıyor. Ve bir sonraki blok (16-19) yepyeni bir sese geçecek.