Cin 28. ayet

Li-ya'leme en kad eblağû risâlâti rabbihim ve ehâta bi-mâ ledeyhim ve ahsâ külle şey'in adedâ

"Rablerinin gönderdiklerini tebliğ ettiklerini bilsin diye. O, onların yanındakini kuşatmış ve her şeyi sayı olarak saymıştır."

Sûrenin son gramer tartışması budur ve klasik tefsirlerde birkaç görüş vardır:

Birinci görüş, en yaygın olanıdır ama bir kelamî güçlük taşır: Allah'ın önceden bilmediği bir şeyi sonradan öğrenmesi düşünülemez. Klasik kelamcılar bunu şöyle çözer: buradaki ilm, bilginin oluşması değil, bilinenin gerçekleşmesidir — yani "olacağını bildiği şey fiilen olsun ve öylece bilinsin diye". Kur'an'da benzer kalıplar başka yerlerde de geçer ("kimin daha güzel iş yaptığını bilelim/deneyelim diye" türü ifadeler).

İkinci görüş, siyaka daha rahat oturur: bir önceki ayet elçinin korunmasından söz ediyordu; bu ayet o korumanın amacını verir — elçi, tebliğin eksiksiz ulaştığından emin olsun diye.

Kesin bir tercih yapmıyorum. İki okuma da klasik tefsirlerde savunulmuştur ve ikisi de sûrenin sonucunu değiştirmez: tebliğ tamamlanmış, kayda geçmiştir.

Her ikisi de 23. ayetten geliyor:

• belâğan (23) → eblağû (28). Aynı kök ب-ل-غ.
• risâlâtih (23) → risâlâti rabbihim (28). Aynı kelime, aynı çoğul biçim.

23. ayette elçinin elinde olan tek şey söylenmişti: tebliğ. 28. ayet o işin yapıldığını kaydediyor.

Yani sûre, elçilik görevini bir cümlede tanımlayıp beş ayet sonra o görevin tamamlandığını tescil ediyor. Görev tarifi ve görev tamamlama tutanağı, aynı sûrenin içinde.

Fiil çoğuldur: eblağû — "tebliğ ettiler". Tek bir elçi değil, elçiler. Yani hüküm, peygamberler zincirinin tamamı hakkında.

Ve Kur'an bu görevi başka bir yerde şöyle tarif eder: "Onlar, Allah'ın gönderdiklerini tebliğ eden, O'ndan korkan ve Allah'tan başka kimseden korkmayanlardır" (Ahzâb 33/39). Aynı kelime (risâlât), aynı fiil (yübelliğûne).

Kök ح-و-ط, Bakara'de 2/81 bahsinde ele alındı. Oradaki tespit: kök çevrelemek, etrafını sarmak, kapatmak anlamındadır ve aynı kökten hâit (duvar) gelir. Orada kelime günahın kişiyi kuşatması için kullanılıyordu ve şu kaydedilmişti: "birinci durumda kişinin hatasına bakan bir yeri hâlâ vardır… ikincisinde dışarısı görünmez olmuştur."

Burada aynı kök, ilim için kullanılıyor ve görüntü tersine dönüyor:

Aynı fiil, iki ayrı yerde: birinde kuşatılmak bir mahkûmiyettir, ötekinde bir tamlıktır. Duvar görüntüsü ikisinde de var; değişen, duvarın kimi çevrelediği.

بِمَا لَدَيْهِمْ — "yanlarında bulunanı". Ledâ, yanında, nezdinde bildiren bir zarftır ve inde'den daha yakın bir bitişiklik ifade ettiği söylenir.

Yani kuşatılan şey, elçilerin taşıdığı, elinde tuttuğu, yanında bulunan şeydir. Mesajın kendisi ve onunla ilgili her şey.

Kök ح-ص-ي. Ve kökün somut anlamı şaşırtıcı derecede elle tutulurdur: حَصَاة (hasât) — çakıl taşı.

İhsâ, çakıl taşlarıyla saymaktır.

Bu, sayının en eski tekniğidir: her nesne için bir taş; taşlar bitince nesneler de bitmiştir. Çobanın sürüyü sayması, tüccarın malı sayması böyle yapılırdı — bir avuç çakıl, bir kese, bir çentik. Kelime, sayı kavramının bedene ve nesneye bağlı halini taşır.

Buradan ihsâ, "eksiksiz ve tek tek saymak" anlamına gelir. Türkçedeki "istatistik" karşılığı olan ihsâiyyât da bu kökten gelir.

Kur'an'daki geçişleri kelimenin yükünü gösterir:

• "Bu nasıl kitapmış! Küçük büyük hiçbir şey bırakmadan hepsini saymış" (Kehf 18/49).
• "Andolsun onları kuşatmış ve tek tek saymıştır" (Meryem 19/94 — ve addehüm addâ).
• "Her şeyi apaçık bir kütükte saymışızdır" (Yâsîn 36/12).
• "Biz her şeyi yazarak saymışızdır" (Nebe' 78/29).

عَدَدًا — dilbilgisel olarak temyiz ya da mefûlü mutlak yerine geçen bir masdardır. İşlevi, ihsâ fiilini pekiştirmek: sadece "saymış" değil, "sayı olarak, sayarak" — hiçbir şeyi yuvarlamadan, hiçbir şeyi toptan geçmeden.

Bu pekiştirme boş değil. İhsâ zaten saymak demektir; üstüne adedâ eklenmesi, sayımın birim birim olduğunu vurgular.

Ve sûre burada bitiyor: عَدَدًا.

24. ayette aynı kelime, insanların kendi kalabalıklarını sayması bağlamında geçmişti: "kimin sayısı daha az". Şimdi son kelime olarak geri dönüyor — bu kez sayan Allah'tır ve sayılan her şeydir.

Sûrenin kapanışı böylece bir tersine çevirme yapıyor:

Sayı ile övünen bir topluma, sayının kime ait olduğu hatırlatılıyor.

Ve bu, sûrenin ilk yarısıyla da bağlanıyor. Cinlerin raporu, madde madde, ve enne… ve enne… diye sayılarak verilmişti — bir tutanak gibi. Sûre bir sayımla başlıyor ve bir sayımla bitiyor.