Cin 14. ayet

Ve ennâ minne'l-müslimûne ve minne'l-kâsitûn, fe-men esleme fe-ülâike teharrav raşedâ

"Ve şu ki: İçimizde teslim olanlar var, içimizde haktan sapanlar var. Teslim olanlar, doğruyu arayıp bulmuş olanlardır."

Bu ayet, 11. ayetin ikinci ve kesin biçimidir:

Üç ayet arayla aynı ayrım iki kez yapılıyor. Ne değişti? Aradaki üç ayette cinler kendi tecrübelerini anlattılar: kaçamayacaklarını anladılar (12), hidayeti duyup iman ettiler (13). Ayrım, ancak bu anlatımdan sonra keskinleşiyor.

Ve dilbilgisel bir fark daha var: 11. ayette künnâ (idik) — geçmiş. Burada minnâ (bizden) — şimdi. Yani bölünmüşlük geçmişte de vardı, şimdi de var; ama şimdi tarafların adı konmuş durumda.

Kök س-ل-م: sağlam olmak, kusursuz olmak, kurtulmak. Aynı kökten selâm (esenlik), silm (barış), selîm (sağlam, kusursuz), teslîm.

Müslim, if'âl babının ism-i fâilidir (esleme): kendini teslim eden. Kelimenin çekirdeğinde iki fikir birleşir — sağlamlık ve teslimiyet. Bir şeyi eksiksiz, kusursuz, sağlam biçimde karşı tarafa vermek.

Kelimenin buradaki kullanımı üzerinde durmak gerekir. Cinler kendilerini müslimûn diye adlandırıyor. Bu, kelimenin Kur'an'daki geniş kullanımıyla uyumludur: Kur'an islâm ve müslim kelimelerini, kendisinden önceki peygamberler ve toplulukları için de kullanır (İbrâhim için: "O bir hanîf müslimdi" — Âl-i İmrân 3/67; Yûsuf'un duası: "beni müslim olarak öldür" — Yûsuf 12/101).

Sûrenin en ilginç kelimesi ve Arapçanın ezdâd meselesinin en temiz örneklerinden biri.

Kök ق-س-ط. Ve bu kökten iki kelime türer, anlamları birbirinin tam zıddıdır:

• قاسط (kâsıt) — haktan sapan, zulmeden, payı bozan.
• مقسط (muksit) — adaletli davranan, hakkı yerine getiren.

Aynı kök, ters anlamlar. Bu nasıl olur?

Arapçada bir kökün zıt iki anlam taşımasına ezdâd denir ve dilcilerin uzun uzun tartıştığı bir konudur. Bazı örneklerde açıklama zordur; ama bu örnekte açıklama nettir ve kalıba dayanır.

Fark, fiilin bâbındadır:

Ve if'âl bâbının buradaki işlevi, gramerde selb hemzesi (hemzetü's-selb) diye anılır: kökün anlamını gidermek, ortadan kaldırmak.

Yani:

kasata = kıstı, saptı → aksata = kısıtı giderdi, sapmayı ortadan kaldırdı → adalet etti.

Bu, if'âl bâbının bilinen bir işlevidir ve başka örnekleri de vardır: şekâ (şikâyet etti) → eşkâ (şikâyetini giderdi); acame (bir şeyin dilini anlaşılmaz buldu) → a'ceme (noktalayarak anlaşılmaz olmaktan çıkardı).

Yani zıtlık rastgele değil, düzenlidir. Kök tek bir anlam taşır — sapma, payı bozma — ve if'âl bâbı o anlamı ortadan kaldırma işlevi görür. İki kelime aynı şeyi söylüyor: biri fiili, öteki fiilin giderilmesini.

Bir de üçüncü kelime var: قِسْط (kıst) — pay, hisse; ve buradan adalet. Kur'an'da yaygındır: "Tartıyı adaletle (bi'l-kıst) yerine getirin" (Rahmân 55/9); "Ölçüyü ve tartıyı adaletle (bi'l-kıst) tam yapın" (En'âm 6/152).

Ve Allah'ın sevdiği kimseler için: "Allah adaletli davrananları (el-muksitîn) sever" (Mâide 5/42; ayrıca Hucurât 49/9 ve Mümtehine 60/8'de aynı ifade).

Şimdi tablo tamamlanıyor:

Kelime, Kur'an'da yalnızca bu sûrede geçer — iki kez, arka arkaya iki ayette.

Kâsıt kelimesinin seçimi, sapmayı adalet diliyle tarif eder. "Kâfir" denmiyor, "fâsık" denmiyor, "zâlim" denmiyor. Payı bozan deniyor.

Bunun anlamı şudur: Allah'ın hakkını vermemek, bir ölçü meselesi olarak adlandırılıyor. İman, terazi diliyle konuşuluyor.

Ve bu, bir önceki ayetle birleşiyor. 13. ayette iman edenin bahsten (eksik verilmekten) korkmayacağı söylenmişti — yine terazi dili. Şimdi 14. ayette karşı taraf payı bozanlar diye adlandırılıyor.

Yani iki ayet birlikte şunu kuruyor: hesabın iki tarafı vardır. İnanan, kendisine eksik verilmesinden korkmaz; kâsıt ise verilmesi gerekeni eksiltendir.

Dizim. Şart men ile başlıyor (tekil), cevap ülâike ile geliyor (çoğul). Arapçada bu geçiş olağandır: men lafzen tekil, manen çoğuldur.

Etkisi şudur: hüküm tek tek kişilere veriliyor (kim teslim olursa), ama sonuç bir topluluk olarak anılıyor (işte onlar). Teslimiyet bireysel bir karardır; sonucu bir gruba katılmaktır.

Kök ح-ر-ي. Ve kelime, Kur'an'da yalnızca burada geçer.

Kökün somut anlamı: bir şeyin en uygun, en doğru, en yerinde olanını aramak. Harâ — layık olmak, yakışmak. Hariyyün bi-kezâ — "şuna layıktır" anlamında yerleşik bir ifade.

تحرّى (teharrâ), tefe''ul bâbındadır ve bu bâb Arapçada çaba ve tedricîlik bildirir: bir şeyi adım adım, uğraşarak elde etmek.

Kelimenin klasik sözlüklerdeki açıklaması iki unsuru birleştirir:

1. Aramak — kasten, dikkatle, en uygun olanı bulmaya çalışmak. 2. İsabet etmek — aranan şeyi bulmak.

Yani taharrî, "aradı" değil; "arayıp isabet etti"dir. Sonucu içeren bir fiil.

Türkçede kelimenin bir kalıntısı vardır: hukuk dilinde "tahkikat ve taharri" — araştırma, soruşturma. Kelime oraya bu kökten geçmiştir.

Fiilin bu ayette seçilmesi, sûrenin bilgi meselesiyle doğrudan bağlıdır. Ayet "teslim olanlar rüşdü buldu" demiyor; "arayıp buldu" diyor. Yani teslimiyet, edilgen bir kabul olarak değil, bir arayışın sonucu olarak anılıyor.

Ve bu, cinlerin sûrenin başında anlattığı sürece tam olarak uyar: dinlediler (1), ne yaptığını değerlendirdiler (2), iman ettiler (2). Arama, değerlendirme, karar — üç aşama.

Kelime yine geri döndü. Sûredeki üçüncü geçişi:

• 2. ayette: metnin götürdüğü yer — "rüşde iletiyor".
• 10. ayette: Allah'ın dileyebileceği şey — "Rableri onlar için rüşd mü diledi?"
• 14. ayette: teslim olanın ulaştığı şey — "rüşdü arayıp buldular".

Üç ayet, üç aşama: gösterilen → dilenen → ulaşılan. Kelime sûrede bir yörünge çiziyor ve son geçişi (21) Peygamber'in ağzında olacak.