Meâric 6-7. ayetler

İnnehüm yeravnehû baîdâ · Ve nerâhu karîbâ "Onlar onu uzak görüyorlar; biz ise onu yakın görüyoruz."

Kur'an'ın en sıkı kurulmuş karşıtlıklarından biri, ve on kelimeden az.

Aynı fiil, aynı nesne, iki farklı özne, iki zıt hüküm. Değişen tek şey kimin baktığı.

Ve asıl mesele burada. Ayet "onlar yanılıyor" demiyor. "O yakındır" da demiyor.

"Biz onu yakın görüyoruz" diyor.

Yani düzeltme, olgu düzeyinde değil görüş düzeyinde yapılıyor. İki taraf da "görüyor"; ölçü, kimin gördüğü.

Bunun bir sonucu var ve kaydetmeye değer: ayet, uzaklık ve yakınlığın mutlak bir özellik olmadığını ima ediyor. Bir şeyin uzak ya da yakın olması, bakanın konumuna bağlıdır.

Ve doğru konum belirtiliyor: biz.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. Dayanağı, iki ayette de aynı fiilin kullanılmış olmasıdır — ayet bir başka fiil (bilmek, sanmak) kullanabilirdi ve kullanmadı.

Kök: ب-ع-د. Uzak olmak. Ve Arapçada bu kelime mesafe dışında bir anlam daha taşır: ihtimal dışılık, akla uzaklık.

Türkçede de aynı mecaz vardır: "uzak ihtimal", "bu iş uzak görünüyor".

Kur'an bu ikinci anlamı açıkça kullanır:

• "'Öldüğümüz ve toprak olduğumuz zaman mı? Bu, uzak bir dönüştür.'" (Kāf 50/3) — rec'un baîd, "olmayacak bir dönüş".
• "Uzak bir yerden ona erişmeleri nasıl mümkün olsun?" (Sebe 34/52)
• "Onlar onu uzak görüyorlar." (bu ayet)

Yani ayetteki baîd, sadece "zamanca uzak" değil; "olmayacak, ihtimal dışı" da demek olabilir.

Ve bu, birinci ayetteki soruyla birleşiyor: adam "ne zaman?" diye sorarken aslında "hiç" demek istiyordu. Altıncı ayet o zannı adlandırıyor.

Klasik kaynaklarda iki okuyuş da geçer ve birbirini dışlamıyor: zaman bakımından uzak görmek, ihtimal bakımından uzak görmek. Kanaatimce ikisi birlikte işliyor; bağlayıcı değildir.

Kök: ق-ر-ب. Yakın olmak. Kurbet, takarrub, akrabâ aynı kökten.

Kur'an kıyametin yakınlığını birçok yerde bildirir:

• "Kıyamet yaklaştı ve ay yarıldı." (Kamer 54/1)
• "İnsanların hesabı yaklaştı; onlar ise gaflet içinde yüz çeviriyorlar." (Enbiyâ 21/1)
• "Belki de o yakındır." (Ahzâb 33/63; Şûrâ 42/17)

Şûrâ 42/17 özellikle kayda değer, çünkü orada mâ yüdrîke kalıbı kullanılır: "Ne bilirsin, belki de kıyamet yakındır." Hümeze ve Kâria bölümlerinde kaydedilen kural gereği, muzari kalıbı arkasından bilgi gelmeyeceğini bildirir — nitekim orada da tarih verilmez.

Yani Kur'an, kıyametin yakın olduğunu söylerken bile tarih vermiyor. İki bilgi ayrı: yakınlık bildiriliyor, vakit bildirilmiyor.

Ve burada bir izah gerekiyor, çünkü ifade yanlış anlaşılmaya açık.

Sûre elli bin yıllık bir ölçüden söz etti (4), sonra "yakın" diyor (7). İkisi çelişiyor mu?

Hayır — ve çelişmemesinin sebebi, dördüncü ayetin kendisinde. Dördüncü ayet zaten ölçünün farklı olduğunu söylemişti. Yedinci ayet o farkın sonucunu veriyor: sizin ölçünüzle uzak olan, öteki ölçüyle yakındır.

Yani dört ile yedinci ayetler tek bir argümanın parçalarıdır:

1. Ölçü farklıdır (4). 2. Bu yüzden mesafe algısı da farklıdır (6-7).

Bunu bir yapı okuması olarak kaydediyorum; dört ayetin sırası metindedir.

Bir de şu var. Bir şeyin "yakın" olması, mesafeye olduğu kadar kesinliğe de bağlıdır. Gelmesi kesin olan bir şey, ne kadar uzakta olursa olsun yakındır — çünkü aradaki süre onu ortadan kaldırmaz, sadece erteler.

Kur'an bu fikri başka bir yerde açıkça kurar: "Onlar onu gördükleri gün, sanki [dünyada] bir akşam vakti ya da kuşluğu kadar kalmış gibi olurlar." (Nâziât 79/46)

Yani geçen süre, geçtikten sonra kısalır. Bekleyiş uzun, geçmiş kısadır.

Bunu bir okuma olarak kaydediyorum.