Meâric 17-18. ayetler

Ted'û men edbera ve tevellâ · Ve cemea fe-ev'â "O, sırtını dönüp yüz çevireni; toplayıp kabına dolduranı çağırır."

Ve bu, sûrenin en şaşırtıcı fiillerinden biri.

Ateş, bir nesne olarak değil; çağıran bir özne olarak tasvir ediliyor. Ted'û — "çağırır, davet eder."

Ters çevirme burada. Dünyada çağıran bir elçi vardı, çağrılan insan sırtını dönüyordu. O gün çağıran ateş, çağrılan aynı insan.

Ve fiil aynı kökten: د-ع-و. Kur'an, peygamberin işini bu kökle adlandırır: "Allah'a çağıran" (Fussilet 41/33 — deâ ilallâh); "Allah'ın davetçisi" (Ahkāf 46/31 — dâiyallâh).

Yani iki çağrı, tek kök. İnsan birinci çağrıya cevap vermedi; ikinci çağrıya cevap vermek zorunda değil — çünkü ikinci çağrı alıp götürüyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. Kökün iki kullanımı Kur'an'da açıktır.

Bir okuyuş notu. Bir kısım müfessir ted'û fiilini mecaz sayar: "çağırır" değil, "kendine çeker", "hak eder". Bir kısmı ise zahirine bağlı kalır. Bu tartışmaya girmiyorum; iki okuyuşta da ayetin sûre içindeki işi aynıdır: ateşin kimi aldığını söylemek.

Ayet dört fiille iki grup kuruyor ve gruplar bağlaçlarla ayrılıyor:

Ve iki grup arasındaki bağ da وَdir.

Yani ayet iki suç sayıyor: bir tavır ve bir davranış. Ve bu, bir önceki sûrenin otuz üç ve otuz dördüncü ayetlerinin yapısıyla aynıdır:

İki komşu sûre, iki ayetlik aynı ölçüyü koyuyor. Hâkka'da inanmama ve vermeye teşvik etmeme; Meâric'te yüz çevirme ve toplayıp saklama.

Ve fark şudur: Hâkka olumsuz fiillerle, Meâric olumlu fiillerle sayıyor. Hâkka "yapmadı" diyor; Meâric "yaptı" diyor. Aynı kişi, iki farklı açıdan.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. İki ayetin yapıları metindedir.

أَدْبَرَ — Kök: د-ب-ر. Dübür — arka, geri taraf. أَدْبَرَ (if'âl) — arkasını döndü, sırtını çevirdi. Aynı kökten tedbîr (bir işin sonunu düşünmek), dâbir (arkada kalan), edbâr (arkalar).

تَوَلَّىٰ — Kök: و-ل-ي. Velî — yakın olan, dost, koruyucu; velâyet. تَوَلَّىٰ (tefe''ul) iki anlam taşır: yüz çevirdi ve sahiplendi, üstlendi. İlginç bir zıt anlamlılık: aynı fiil hem yönelmeyi hem yüz çevirmeyi bildirebiliyor. Bağlam belirler.

İki fiil neden yan yana? Yakın anlamlıdırlar ama aynı değildirler:

• أَدْبَرَ — bedenin hareketi: sırtını dönmek. Fizikî.
• تَوَلَّىٰ — yönelişin değişmesi: ilgisini kesmek, başka yöne dönmek. İradî.

Yani biri hareketi, öteki kararı bildiriyor.

Bu ikili Kur'an'da yerleşiktir ve bu tefsirde birkaç kez geçti:

• "Sonra sırtını döndü ve büyüklendi." (Müddessir 74/23 — edbera ve'stekbera)
• "Fakat o, yalanladı ve yüz çevirdi." (Kıyâme 75/32; Alak 96/13 — kezzebe ve tevellâ)
• "Yalanlayan ve yüz çeviren en bedbahttan başkası ona girmez." (Leyl 92/16)

Leyl 92/16 özellikle yakındır, çünkü orada da ateşe girecek kişi tarif ediliyor ve aynı fiil kullanılıyor.

Sûrenin en yoğun iki kelimesi, ve bu tefsirde daha önce anıldı.

Hümeze 104/2 bölümünde bu ayet zaten kullanılmıştı ve orada şu kaydedilmişti:

"Topladı ve kap içinde sakladı." (Meâric 70/18) — "İki kelimelik bir cümle, ve Hümeze 104/2 ile aynı yapıda: bir toplama fiili, ardından bir muhafaza fiili. Orada da malın ne yapıldığı değil, ne yapılmadığı anlatılır."

Ve İnşikâk 84/23 bölümünde و-ع-ي kökü işlenirken bu ayet أَوْعَىٰnın örneği olarak verilmişti.

İkisini de tekrarlamıyorum. Buraya eklenecek olan üç şey var.

Hümeze bölümünde kurulan karşılaştırmayı biraz açayım, çünkü orada iki ayetin aynı yapıda olduğu kaydedilmişti ama farkları ele alınmamıştı:

En anlamlı satır ikincisidir.

Hümeze bölümünde kaydedilen şuydu: "addede, 'saydı' değil 'sayıp durdu'dur… bir kez edinilir, sürekli sayılır." Ve "bir şeyi tekrar tekrar sayıyorsanız, o şeyi kullanmıyorsunuzdur."

Meâric'te tekrar yok. Ev'â, if'âl babındadır ve tamamlanmış bir işlem bildirir: kaba koydu, kapağını kapattı.

Yani Hümeze'deki adam malını açıyor: sayıyor, bakıyor, tekrar sayıyor. Meâric'teki adam malını kapatıyor: kaba koyuyor ve orada bırakıyor.

İki farklı ilişki: biri malla sürekli temas halinde, öteki malı görüş alanından çıkarmış. Ama ikisi de aynı yerde buluşuyor — mal, kullanılmıyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. İki kalıbın işlevleri Arapçada tanınmıştır; karşılaştırmanın yorumu bana aittir.

Ve bu, ayetin en önemli özelliği.

Hümeze "مَالًا" diyor: bir mal topladı. Meâric hiçbir şey demiyor. İki fiil de nesnesiz: cemea fe-ev'â — "topladı, kaba koydu."

Arapçada nesnenin düşürülmesine hazfü'l-mef'ûl denir ve işlevlerinden biri genelleştirmedir: fiil, nesnesini kaybettiğinde her nesneye açılır.

Bu teknik bu tefsirde daha önce iki yerde kaydedildi:

• Mâûn 107/6 bölümünde: "Fiil 'kime gösteriş yapıyorlar' demiyor… Mâûn'da nesnenin düşürülmesi kapsamı genişletiyor: belirli bir kitleye değil, kim bakıyorsa ona."
• Şems 91/11 bölümünde: "nesne düşürüldüğünde fiil genelleşir."

Aynı teknik burada işliyor. Ayet "mal topladı" demiyor; "topladı" diyor.

Ve bunun sonucu şudur: toplanan şeyin ne olduğu önemli değil. Mal olabilir, bilgi olabilir, imkân olabilir, ilişki olabilir, itibar olabilir. Fiil, nesnesini bekliyor ve okuyucu kendi nesnesini koyuyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. Tekniğin işlevi Arapçada tanınmıştır ve bu tefsirde iki kez kaydedilmiştir.

Ve şimdi bu tefsirin üç bölümünü birleştiren bağ.

Hâkka bölümünde bir tablo kurulmuştu ve burada tamamlanıyor:

Üç ayet, tek kök, üç kap.

Ve İnşikâk bölümünde kaydedilen tespit üçünü birden açıklıyor: "kap boş değil, sadece doğru şeyle dolu değil. İnsan bir şeyi almıyor değil; başka bir şeyi alıyor."

Kök, kendinde ne olumlu ne olumsuzdur. Va'y, "içine almak"tır. Değeri, içine alınan şeye bağlıdır.

Ve Kâria bölümünde mebsûs için kaydedilen ölçü burada da geçerli: "kelime kendinde olumsuz değildir… Dağılmışlığın iyi mi kötü mü olduğu, dağılanın ne olduğuna bağlıdır."

Ve iki komşu sûre bu kökü iki uçta kullanıyor: Hâkka'da kulak hatırlatmayı içine alıyor; Meâric'te el malı içine alıyor. İkisi de kap, ikisi de doldu.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. Üç ayetin kök ortaklığı tartışmasız bir dil verisidir; üçünün bir örgü oluşturduğu ve iki komşu sûrede iki uçta durduğu yorumu bana aittir.

Nesnenin söylenmemiş olması, ayeti bugüne doğrudan açıyor.

"Topladı ve kabına koydu" — nesnesiz bir cümle. Ve bugünün hayatında toplanıp kaba konan şeyler, malın ötesine geçmiş durumda: kaydedilen ama izlenmeyen içerik, alınan ama okunmayan kitap, biriktirilen ama kullanılmayan imkân, kurulan ama işletilmeyen ilişki ağı.

Ortak yanları şudur: hepsi bir kabın içinde ve hiçbiri dolaşımda değil.

Ayetin ölçüsü, sahip olmak değil; kapağın kapalı olması. Ve Mâûn bölümünde kaydedildiği gibi, mesele "senin elinde, birine verildiğinde sana hiçbir şey kaybettirmeyecek ne var, ve onu veriyor musun?" sorusudur.