Meâric 11-14. ayetler

Yeveddü'l-mücrimü lev yeftedî min azâbi yevmeizin bi-benîh · Ve sâhibetihî ve ehîh · Ve fasîletihi'lletî tü'vîh · Ve men fi'l-ardı cemîan sümme yüncîh "Suçlu, o günün azabından kurtulmak için oğullarını, eşini, kardeşini, kendisini barındıran sülalesini ve yeryüzünde bulunanların hepsini fidye vermek ister — sonra kendisini kurtarsın diye."

Ve bu sahnenin gücü, Kur'an'ın başka bir sûresinde kurulmuş bir listeyle karşılaştırıldığında ortaya çıkıyor.

Abese sûresinde aynı gün, aynı insanlar, ama bambaşka bir fiil anlatılır:

"O gün kişi kardeşinden, anasından, babasından, eşinden ve çocuklarından kaçar. O gün onlardan her birinin kendisine yeten bir derdi vardır." (Abese 80/34-37)

Abese bölümünde bu liste ayrıntılı işlendi ve üç mantığı ortaya konuldu: kopma zorluğu, eksiksizlik ve kronoloji. Orada kurulan tablo şuydu: kardeş (yanal bağ) → ana-baba (yukarı) → eş (yatay, seçilmiş) → çocuklar (aşağı); ve sıralamanın "kopması en kolay olandan en zor olana" gittiği kaydedildi.

Abese bölümünde Meâric'in bu listesi hiç anılmadı. Karşılaştırmayı burada kuruyorum.

Ve iki liste birbirinin tam tersi yöndedir.

Abese içe doğru gidiyor: kardeşten başlayıp çocuklara varıyor. Abese bölümünde kaydedilen sonuç şuydu: "Dehşetin ölçüsü, listenin son maddesidir" — yani en zor kopan bağın koptuğu an.

Meâric dışa doğru gidiyor: çocuklardan başlayıp bütün yeryüzüne varıyor. Ve burada da dehşetin ölçüsü listenin başında duruyor: teklif çocuklarla açılıyor.

İki sûre aynı bağ ağını iki farklı yönden kat ediyor.

Ama asıl mesele yön değil.

Abese'de bu insanlardan kaçılıyor. Meâric'te aynı insanlar fidye olarak teklif ediliyor.

Ve bu iki fiil arasında büyük bir fark vardır:

• Kaçmak, kişiyi geride bırakmaktır. Ona bir zarar vermez; sadece onunla ilgilenmez. Abese bölümünde kaydedildiği gibi, ayetin verdiği izah da budur: "her birinin kendisine yeten bir derdi vardır." Yani kaçış, bencillikten değil kapasitesizlikten doğuyor.
• Fidye vermek, kişiyi teslim etmektir. Bir bedel olarak sunmaktır. Ve bedel olarak sunulan şey, karşı tarafa geçer.

Yani Meâric, Abese'nin bir adım ötesindedir. Abese'de bağlar çözülüyordu; Meâric'te bağlar kullanılıyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. İki fiilin anlamları ve iki listenin muhtevası doğrulanabilir verilerdir; karşıtlığın yorumu bana aittir.

Abese bölümünde kaydedilen ikinci mantık eksiksizlikti: "Bir insanın ait olabileceği bütün akrabalık eksenleri sayılmış. Dışarıda kimse kalmıyor. Yani bu bir örnek listesi değil, bir sayımdır."

Meâric aynı sayımı yapıyor ve sonra dışına çıkıyor.

Abese dört eksenle bitiyordu: yanal, yukarı, yatay-seçilmiş, aşağı. Meâric üç eksen sayıyor (aşağı: oğullar; yatay-seçilmiş: eş; yanal: kardeş), sonra sülaleye genişliyor, sonra bütün yeryüzüne.

Yani Meâric'in listesi akrabalıkta bitmiyor; insanlığın tamamını kapsıyor.

Ve bunun bir sebebi var: fidye, yeterli olması gereken bir bedeldir. Kaçış listesinin bir sınırı olabilir (akrabalarınız kadar); fidye listesinin sınırı, borcun büyüklüğüne göre belirlenir. Adam teklifi yükseltiyor, yükseltiyor, ve elinde olmayan şeyleri de teklif etmeye başlıyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum.

Kök: و-د-د. Vüdd — sevgi, muhabbet. Vedûd Allah'ın isimlerinden biridir; meveddet, sevgi bağı.

Ve fiilin seçimi acıdır.

Yeveddü "ister" demektir — ama kökün merkezinde sevgi vardır. Arapçada vedde, bir şeyi severek istemektir; sıradan bir talep değil.

Yani ayet, sevgi kökünden bir fiil kullanarak, sevdiklerini teslim etme isteğini anlatıyor.

Bunu bir kelime gözlemi olarak kaydediyorum. Kökün anlamı sözlüklerde kayıtlıdır; ayetin bu tezadı kastettiğini iddia etmiyorum — vedde Arapçada "istemek" için olağan bir fiildir ve Kur'an'da bu anlamda sık kullanılır ("Kâfirler ister ki…", Nisâ 4/102; Bakara 2/109).

ٱلْمُجْرِم — Kök: ج-ر-م. Cerm — kesmek, koparmak; cerîme (suç) buradan. Dilcilerin izahı: suç, kişiyi topluluktan koparan fiildir. Mücrim ism-i fâildir: suç işleyen.

Ve dikkat: ayet "kâfir" demiyor, "zalim" demiyor. مُجْرِم — suçlu. Yani hukukî bir kategori seçiliyor; sahne bir mahkeme sahnesi.

Kök: ف-د-ي. Fidye — bir esiri ya da bir yükümlülüğü kurtarmak için verilen bedel. ٱفْتَدَىٰ (iftiâl) — kendini kurtarmak için bedel vermek.

Ve kelime, o toplumda somut bir kurumun adıydı.

Savaşta esir düşen kişi, kabilesinin ödediği bir bedelle kurtarılırdı. Fidye bir mecaz değil; işleyen bir uygulamaydı. Kur'an bunu kaydeder: "Sonra onları ya karşılıksız ya da fidye karşılığında salıverin" (Muhammed 47/4).

Yani ayet muhataba bildiği bir işlemi hatırlatıyor: esir kurtarma.

Ve işlemin mantığını tersine çeviriyor. Normalde fidyeyi başkası öder — esirin ailesi, kabilesi. Burada esirin kendisi ödemeye çalışıyor, ve ödemek istediği şey ailesi.

Yani fidyeyi ödeyecek olanlar, fidyenin kendisi haline geliyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. Fidye kurumunun işleyişi tarihî bir veridir; tersine çevrilme yorumu bana aittir.

Kur'an bu teklifi başka yerlerde de reddeder:

• "Yeryüzünde olanların hepsi ve bir o kadarı daha onların olsa, kıyamet gününün kötü azabından kurtulmak için fidye verirlerdi." (Zümer 39/47)
• "İnkâr edip kâfir olarak ölenlerin hiçbirinden, yeryüzü dolusu altını fidye olarak verse bile kabul edilmeyecektir." (Âl-i İmrân 3/91)
• "O gün ne sizden ne de inkâr edenlerden fidye alınır." (Hadîd 57/15)

Zümer 39/47 özellikle yakındır, çünkü orada da "yeryüzünde olanların hepsi" ifadesi geçiyor — Meâric 70/14 ile aynı.

Kelime Kur'an'da yalnız burada geçer.

Kök: ف-ص-ل. Fasale — ayırmak, kesip ayırmak, aralarını açmak. Fasl (ayırma), tafsîl (ayrıntılandırma), fâsıla (ayıran şey — ayet sonlarına da bu ad verilir), fısâl (sütten kesme) aynı kökten.

فَصِيلَة, dilcilerin tarifiyle: kişinin en yakın akraba topluluğu; kabileden ayrılan kol, dal.

Yani kelimenin kendisi bir ayrılmayı bildiriyor. Fasîle, büyük gövdeden koparılmış küçük gruptur — ve kişinin en yakını odur.

Ve bu, bir kelime nüktesi doğuruyor: koparılarak oluşmuş grup, şimdi kişiden koparılmak için teklif ediliyor. Bunu bir nükte olarak kaydediyorum; ayetin bunu kastettiğini iddia etmiyorum, fasîle Arapçada bu anlamda olağan bir kelimedir.

Kelimenin Kur'an'daki akrabası: "En yakın akrabanı uyar" (Şuarâ 26/214 — aşîreteke'l-akrabîn) — orada başka bir kelime kullanılır. Meâric'in fasîlesi daha dar bir halkayı bildirir.

Kök: أ-و-ي. Evâ — sığınmak, barınmak. آوَىٰ (if'âl) — barındırmak, sığınacak yer vermek. Me'vâ — sığınılacak yer, barınak.

Ve bu kök, bu tefsirde işlenmiş bir ayette geçiyor:

"O seni yetim bulup barındırmadı mı?" (Duhâ 93/6 — elem yecidke yetîmen fe-âvâ)

Duhâ bölümünde bu ayet işlendi; tekrarlamıyorum.

Ama iki ayeti yan yana koymak gerekiyor:

Yani aynı fiil, bir sûrede sayılan bir nimeti, öteki sûrede feda edilmek istenen bir bağı adlandırıyor.

Ve sıfat cümlesinin varlığı kritiktir. Ayet sadece "sülalesini" demiyor; "kendisini barındıran sülalesini" diyor. Yani sıfat, o grubun ne işe yaradığını hatırlatıyor: seni barındıran.

Ve adam onu teklif ediyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. Kök ortaklığı ve sıfat cümlesinin varlığı doğrulanabilir verilerdir.

Listenin son maddesi ve sonuç.

وَمَن فِى ٱلْأَرْضِ جَمِيعًا — "ve yeryüzünde bulunanların hepsi." Teklif akrabalıktan çıkıp insanlığa geçiyor.

Ve bu, teklifin çılgınlığını gösteriyor: adam sahip olmadığı şeyleri teklif ediyor. Yeryüzündeki insanlar onun değil; veremez.

Yani teklif artık bir pazarlık değil, bir çırpınmadır.

ثُمَّ يُنجِيهِ — "sonra onu kurtarsın [diye]."

ثُمَّ burada araya mesafe koyuyor. Yani: bütün bunları verse, ondan sonra belki kurtulur. Kurtuluş, listenin hemen ardından değil; uzakta.

يُنجِى — Kök: ن-ج-و. Necâ — kurtulmak; أَنْجَىٰ — kurtarmak. Necât, nâciye aynı kökten.

Ve fiilin öznesi kim? İki okuyuş: fidye (verilen şey onu kurtarsın), ya da fidye verme işlemi. İkisi de aynı yere çıkıyor.

Cümlenin tamamlanmamış olması. Ayet, "kurtulur" demiyor; "kurtarsın diye" diyor — bir temenni. Ve temenninin gerçekleşip gerçekleşmediği söylenmiyor.

Ama bir sonraki ayet cevabı veriyor ve tek kelimeyle veriyor: كَلَّا.

Dört ayeti bir arada okuyalım:

Suçlu, azaptan kurtulmak için oğullarını, eşini, kardeşini, kendisini barındıran sülalesini ve yeryüzündekilerin hepsini fidye vermek ister — sonra kurtulsun diye.

Cümle uzuyor ve uzadıkça teklif büyüyor. Bu, sûrenin dizim tekniğidir: dört ayet tek bir cümledir ve her ayet listeye bir madde ekliyor.

Ve dört ayetin fasılası da aynı: benîh, ehîh, tü'vîh, yüncîh — hepsi -îh ile bitiyor.

Abese'nin kaçış listesinin fasılası da aynıydı: ahîh, ebîh, benîh, yuğnîh (80/34-37). Abese bölümünde bu ses kaydedilmişti.

İki sûre, aynı konuyu, aynı sesle anlatıyor. Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum; iki listenin fasılaları metinde sayılabilir. Ses ortaklığının kasıtlı olduğunu iddia etmiyorum — Arapçada mütekellim ve gâib zamirleriyle biten kelimeler doğal olarak bu sesi verir.