A'râf 11. ayet tefsiri

7/11

وَلَقَدْ خَلَقْنَٰكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَٰكُمْ ثُمَّ قُلْنَا لِلْمَلَٰٓئِكَةِ ٱسْجُدُوا۟ لِءَادَمَ فَسَجَدُوٓا۟ إِلَّآ إِبْلِيسَ لَمْ يَكُن مِّنَ ٱلسَّٰجِدِينَ

Ve lekad halaknâküm sümme savvernâküm sümme kulnâ li'l-melâiketi'scüdû li-Âdeme fe-secedû illâ İblîse lem yekün mine's-sâcidîn

"Andolsun, sizi yarattık, sonra size biçim verdik, sonra da meleklere 'Âdem'e secde edin' dedik; İblîs hariç hepsi secde etti — o, secde edenlerden olmadı."

Hitabın çoğul olması — A'râf'ın birinci farkı

Bu, Kur'an'daki yedi anlatım içinde tek örnektir ve kaydedilmelidir.

Sûre	Açılış	Kime
Bakara 2/30	İnnî câilün fi'l-ardı halîfe	Meleklere
Hicr 15/28	İnnî hâlikun beşeran	Meleklere
Sâd 38/71	İnnî hâlikun beşeran min tîn	Meleklere
Tâhâ 20/115	Ve lekad ahidnâ ilâ Âdem	Anlatı
A'râf 7/11	Ve lekad halaknâküm sümme savvernâküm	Doğrudan okuyucuya

Ayet "Âdem'i yarattık" demiyor; "sizi yarattık" diyor. Sonra aynı cümlenin içinde Âdem'e geçiyor.

İki okuma nakledilir ve ikisi de dilcilerce savunulmuştur:

Okuma	Gerekçe
1	Küm zamiri Âdem'i kastediyor, çünkü insan cinsi onda toplanmıştır; "atanız yaratıldı" demektir
2	Zamir gerçekten bütün insanlığı kastediyor; yaratılış ve tasvir insan türüne, secde emri Âdem'e bakıyor

İkisi de nakledilir; tercih dayatmıyorum. Ama şu kaydedilmeye değer ve bunu bir gözlem olarak veriyorum: okuma hangisi olursa olsun, dizim okuyucuyu kıssanın içine yerleştiriyor. Ve sûre yirmi altıncı ayetten itibaren yâ benî Âdem diye seslenecek — yani anlatı, okuyucuyu muhatap yapan bir zamirle başlayıp muhatap yapan bir nidâ ile devam ediyor.

صَوَّرْنَا — kök ص-و-ر

Kökün anlamı: bir şeye biçim, şekil, suret vermek. Sûret aynı köktendir; musavvir Allah'ın isimlerindendir (Haşr 59/24).

Kök İnfitâr 82/7-8'de (fe-sevvâke fe-adeleke fî eyyi sûratin mâ şâe rakkebek) ve Ğâfir (Mü'min) 40/64 ile Teğâbün 64/3'te (ve savvereküm fe-ahsene suvereküm) işlendi. Oraya dayanıyorum.

Buraya ait olan, iki fiilin sümme ile ayrılmasıdır:

halaknâküm — sümme — savvernâküm — sümme — kulnâ li'l-melâike

ثُمَّ edatı sıra ve aralık bildirir (fâ bitişik sıra bildirir). Yani metin üç aşamayı ayrı ayrı sayıyor: yaratma, biçimlendirme, secde emri.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve bağlayıcı değildir; dayanağı edatın kendisidir: secde emri, yaratmanın hemen ardından değil, biçimlendirmeden sonra geliyor. Ve Sâd 38/72'de emrin gerekçesi fe-izâ sevveytühû ve nefahtü fîhi min rûhî olarak veriliyordu — orada da tesviye (düzenleme) emirden önce anılıyor. İki sûre aynı sırayı koruyor.

لَمْ يَكُن مِّنَ ٱلسَّٰجِدِينَ — fiil değil, aidiyet

A'râf'ın ikinci dizim farkı burada ve kaydedilmelidir.

Sûre	İblîs için kullanılan ifade	Ne bildiriyor
Bakara 2/34	Ebâ ve'stekbera ve kâne mine'l-kâfirîn	Üç fiil
Sâd 38/74	İstekbera ve kâne mine'l-kâfirîn	İki fiil
Tâhâ 20/116	*Ebâ*	Tek fiil
A'râf 7/11	*Lem yekün mine's-sâcidîn*	Fiil yok — bir gruba dâhil olmama

A'râf, İblîs'in yaptığı bir şeyi değil, olmadığı bir şeyi bildiriyor: "secde edenlerden olmadı."

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı dört sûrenin karşılaştırmasıdır: öteki üç sûre eylemi (ebâ, istekbera) verirken A'râf konumu veriyor. Ve bu, A'râf'ın bütün kıssayı bir ayrışma olarak kurmasıyla uyumludur: sûre ilerideki bölümlerde de insanları hep iki grup hâlinde anacak (ferîkan hedâ ve ferîkan hakka aleyhimü'd-dalâleh, 30; ashâbü'l-cenneh / ashâbü'n-nâr, 44). A'râf'ın dili grup dilidir.

Not: Fe-secedû illâ İblîse ifadesinde istisnanın muttasıl mı munkatı' mı olduğu (yani İblîs'in melekler arasından mı sayıldığı) tartışması Bakara'de ve Kehf 18/50'de işlendi. Oraya dayanıyorum; burada tekrarlamıyorum.