Hâkka 25-27. ayetler

Ve emmâ men ûtiye kitâbehû bi-şimâlihî fe-yekūlü yâ leytenî lem ûte kitâbiyeh · Ve lem edri mâ hisâbiyeh · Yâ leytehâ kâneti'l-kādıye "Kitabı solundan verilen kimse ise der ki: 'Keşke bana kitabım verilmeseydi! Keşke hesabımın ne olduğunu bilmeseydim! Keşke o iş bitirici olsaydı!'"

Kök: ش-م-ل. Şimâl — sol taraf; ve aynı zamanda kuzey ve kuzey rüzgârı. Arapçada yönler, kıbleye ya da doğuya dönen kişiye göre adlandırılır; doğuya dönen kişinin solu kuzeydir.

Aynı kökten شَمِلَ — kapsamak, kuşatmak (şâmil). Dilcilerin bu iki anlam arasında bağ kurup kurmadığı tartışmalıdır; bu ihtilafa girmiyorum.

Kur'an'da sağ/sol karşıtlığı yerleşiktir: أَصْحَٰبُ ٱلْيَمِين ve أَصْحَٰبُ ٱلشِّمَال (Vâkıa 56/27, 41). İnşikâk bölümünde bu karşıtlık işlendi; tekrarlamıyorum.

Ve İnşikâk ile bu ayet arasındaki fark, İnşikâk bölümünde tablo halinde ele alındı (orada "arkasından", burada "solundan"); üç izah verildi ve tercih bildirilmedi. O hükümsüzlüğü koruyorum.

Ancak İnşikâk bölümünde ele alınmayan bir nokta var ve onu kaydetmek gerekiyor: iki sûrenin iki adamı farklı şeyler söylüyor.

İnşikâk'ta adam bağırıyor; Hâkka'da adam düşünüyor.

Bu fark, iki sûrenin farklı yerlerde durduğunu gösteriyor. İnşikâk azabın anını veriyor: kişi bir şey düşünecek durumda değil, sadece feryat ediyor. Hâkka ise kişiye cümle kurdurtuyor — ve kurduğu cümleler, hayatının muhasebesidir.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. İki ayetin lafızları doğrulanabilir.

لَيْتَ, Arapçada temenni edatıdır ve nahivcilerin verdiği tanım kritiktir: leyte, gerçekleşmesi mümkün olmayan şeyin istenmesidir. Mümkün olan bir şey istendiğinde lealle (umulur ki) kullanılır.

Yani edatın kendisi, isteğin boşa olduğunu bildiriyor.

Ve يَا (nidâ harfi) başa eklenmiş. Nidânın muhatabı yok; Arapçada bu, feryadın şiddetini bildirir. Kişi kimseye seslenmiyor, sadece sesini yükseltiyor.

Adam üç kez "keşke" diyor: 25, 26 (aynı cümlenin devamı) ve 27.

Ve üç temenninin sırası bir mantık taşıyor:

1. "Keşke kitabım verilmeseydi" — kaydı görmemeyi istiyor. 2. "Keşke hesabımı bilmeseydim" — kaydın içeriğini bilmemeyi istiyor. 3. "Keşke o iş bitirici olsaydı" — hiç var olmamayı istiyor.

Üç adım geriye gidiyor: görmemek → bilmemek → olmamak. Her adımda talep büyüyor ve her adımda daha imkânsız hale geliyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. Üç temenninin sırası metindedir.

Dikkat edilmesi gereken bir şey var ve sûrenin en sert noktalarından biri burasıdır.

Adam affedilmeyi istemiyor.

Beş ayet boyunca konuşuyor ve bir kez bile "bağışla" demiyor, "geri gönder" demiyor, "bir şans daha ver" demiyor. Kur'an başka yerlerde bu talepleri kaydeder: "Rabbimiz! Bizi buradan çıkar" (Mü'minûn 23/107); "Beni geri gönderin, belki sâlih amel işlerim" (Mü'minûn 23/99-100).

Burada o talepler yok. Adam sadece bilmemeyi ve olmamayı istiyor.

Yani talebi bir çözüm değil, bir kaçış. Ve kaçmak istediği şey azap bile değil; kayıt. İki temenninin ikisi de kitapla ilgili.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. Dayanağı, beş ayetlik konuşmanın muhtevasıdır.

Kök: د-ر-ي. Ve bu kök sûrenin üçüncü ayetinde geçmişti: ve mâ edrâke — "sen ne bilirsin?"

Sûre kökü iki kez kullanıyor ve ikisi de bilgisizlik bildiriyor — ama zıt yönlerde:

Üçüncü ayette bilmemek bir eksiklikti; yirmi altıncı ayette bilmemek bir temenni. Aynı kök, biri baştan biri sondan, iki farklı değerle.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. İki geçiş metinde sayılabilir.

Ve bir şey daha söylüyor. Hümeze ve Kâria bölümlerinde kaydedildiği gibi, mâ edrâke kalıbı bilgi vermeden önce bilginin yetmeyeceğini ilan eder. Adam şimdi o bilgiye sahip. Ve sahip olduğu anda ondan kurtulmak istiyor.

Tekâsür bölümünde kaydedilen ölçü burada tam olarak işliyor: "kesinlik gelecek, ama artık işe yaramayacağı anda gelecek."

ٱلْقَاضِيَة — Kök: ق-ض-ي. Ve bu kökün Arapçada geniş bir alanı vardır:

• قَضَىٰ — hükmetti, karara bağladı, işi bitirdi. Kâdî (hâkim), kazâ (hüküm) buradan.
• قَضَىٰ عَلَيْهِ — onun işini bitirdi, onu öldürdü. Arapçada ölüm için kullanılan yerleşik bir ifade.
• قَضَىٰ ٱلدَّيْنَ — borcu ödedi, kapattı.
• قَضَىٰ حَاجَتَهُ — ihtiyacını giderdi, işini tamamladı.

Ortak çekirdek bitirmek, kapatmak, tamamlamaktır. Bir işi askıda bırakmamak.

ٱلْقَاضِيَة yine fâile veznindedir: bitiren, sonlandıran.

Zamir kime dönüyor? Leyte-hâ — müennes. Klasik izahlar:

Birinci görüş en yaygın olanıdır ve Kur'an içinden güçlü bir desteği vardır:

"'Ey Mâlik! Rabbin bizim işimizi bitirsin!' derler. O da: 'Siz burada kalacaksınız' der." (Zuhruf 43/77)

Buradaki fiil لِيَقْضِ — aynı kök. Ve talep aynıdır: bitmek. Yani Kur'an aynı isteği başka bir sûrede açıkça kaydediyor.

Ayrıca: "Onlara ne ölüm hükmedilir ki ölsünler, ne de azapları hafifletilir" (Fâtır 35/36).

İfadenin taşıdığı fikir. Adam ölümün iş bitirici olmasını istiyor. Yani ölümün, kendisinden sonra bir şey bırakmayan bir son olmasını.

Ve bu, sûrenin bütün mantığının tersidir. Sûre el-Hâkka diye açıldı: gerçekleşen. Sûrenin bütün iddiası, bir şeyin devam ettiği ve bir noktada karşılığını bulduğudur. Adamın temennisi bu iddianın reddidir: keşke devam etmeseydi.

Ve İnşikâk 84/14'te kaydedilen adamın zannı tam olarak buydu: "O, hiç dönmeyeceğini sanmıştı." İki sûre aynı fikri iki farklı zamanda kaydediyor: biri dünyada zan olarak, öteki âhirette temenni olarak.

Adam dünyada yanlış zannettiği şeyi, âhirette temenni ediyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum; iki ayetin lafızları ve İnşikâk bölümündeki tespit doğrulanabilir verilerdir.