Hâkka 12. ayet

Li-nec'alehâ leküm tezkiraten ve teıyehâ üzünün vâiye "Onu sizin için bir hatırlatma yapalım ve belleyen bir kulak onu bellesin diye."

Baştaki لِـ ta'lîl lâmıdır: sebep ve gaye bildirir. Yani on birinci ayetteki taşıma, kendisi için değil bunun için yapılmıştır.

Bu, dikkat çekici bir cümledir. Kurtarma olayının gerekçesi olarak kurtarılanların kendisi değil, hatırlanma gösteriliyor. Yani olayın amacı, olay bittikten sonra devam eden bir şey.

Kök: ذ-ك-ر. Hatırlamak, anmak, zikretmek.

Kelime bu tefsirde birkaç yerde geçti; A'lâ ve Ğâşiye bölümlerinde zikr ve müzekkir üzerinden işlendi. Burada tekrarlamıyorum. Kaydedilmesi gereken tek şey kalıptır: tezkira, tef'ile veznindedir ve masdar bildirir — hatırlatma işinin kendisi ya da hatırlatan şey.

Ve bu kelime bu sûrede iki kez geçiyor:

Sûre iki farklı şeyi aynı kelimeyle adlandırıyor: bir olayı ve bir metni.

Bu bağ sûrenin yapısını açıklıyor. Birinci bölüm (1-12) tarihi anlatıyor ve tezkira diye bitiriyor. Üçüncü bölüm (38-52) metni savunuyor ve tezkira diye tanımlıyor. Aynı işi gören iki şey: olmuş bir olay ve okunan bir söz.

Ve ikisi arasındaki fark, kırk ikinci ayette söyleniyor: "Ne kadar az düşünüyorsunuz" — kalîlen mâ tezekkerûn, aynı kök. Yani sûre üç yerde bu kökü kullanıyor: hatırlatma verildi (12), hatırlanmıyor (42), yine de hatırlatmadır (48).

Bunu sûre içi bir kelime örgüsü olarak kaydediyorum; üç geçiş doğrulanabilir.

Abese bölümünde kaydedildiği gibi, Kur'an kendisini birçok yerde tezkira diye adlandırır (Müzzemmil 73/19, Müddessir 74/54, ve bu sûrenin 48. ayeti). Yani metin, kendisi için seçtiği adı burada bir tufana da veriyor.

Kök: و-ع-ي. Bu kök İnşikâk 84/23 bölümünde ayrıntılı işlendi ve orada bu ayet zaten anıldı. Oradaki tespitleri tekrarlamayıp özetliyorum:

• Kökün somut merkezi bir eşyadır: وِعَاء — kap, çuval, içine bir şey konan şey. Yûsuf 12/76'da kelime düpedüz bir yük çuvalıdır.
• وَعَىٰ — bir şeyi kabına koyar gibi zihinde tutmak, bellemek.
• أَوْعَىٰ (if'âl) — kaba doldurmak, istiflemek.
• İnşikâk bölümünde kaydedilen sonuç: "iyi kulak, işittiğini içine alıp saklayan kulaktır"; ve "kap boş değil, sadece doğru şeyle dolu değil."

Burada eklemem gereken üç şey var.

Bir — üç kap. Kökün Kur'an'daki üç kullanımı yan yana konduğunda ortaya bir tablo çıkıyor ve bu tablo, bu tefsirin üç ayrı bölümünü birleştiriyor:

Üç ayet, üç kap. Ve ikisi bu sûrenin komşusunda: Meâric, mushaf düzeninde Hâkka'dan hemen sonra gelir. İki komşu sûre aynı kökü kullanıyor ve iki farklı şeyi kaba koyuyor: biri hatırlatmayı, öteki malı.

Bu bağa Meâric bölümünde döneceğim. Burada kaydettiğim şey kök ortaklığıdır ve o tartışmasızdır. Üç ayetin bir örgü oluşturduğu yorumu bana aittir.

İki — kulak neden tekil ve nekre?

Ayet "kulaklar" demiyor, "onların kulakları" da demiyor. أُذُنٌ — bir kulak. Tekil ve belirsiz.

Ve bir önceki cümleyle karşılaştırın: "onu sizin için bir tezkira yapalım" — orada muhatap çoğul (leküm). Burada tekil.

Yani hatırlatma herkese verilmiş, belleme tek tek kişilere bırakılmış.

Nekreliğin (belirsizliğin) burada ayrıca bir işlevi olabilir. Kâria ve İhlâs bölümlerinde kaydedildiği gibi nekrelik bazen büyütme, bazen azlık bildirir. Burada azlık okunduğunda anlam şu olur: "bir kulak olsun bunu bellesin" — sayıca az, ama bir tane bile yeter.

Bu okuyuşu bir ihtimal olarak kaydediyorum; kesin sunmuyorum.

Üç — kulak neden göz değil?

Sûre görme fiilini az önce iki kez kullanmıştı (fe-terâ, fe-hel terâ, 7-8). Şimdi kulağa geçiyor.

Sebep şu olabilir: görülecek şey enkazdır ve enkaz geçer. Yedinci ve sekizinci ayetler zaten bunu söylemişti: bakıyorsun, geriye bir şey kalmamış. Görme, kalıcı olmayan bir kaynağa bağlıdır.

Haber ise kulakla taşınır ve kuşaktan kuşağa aktarılır. Bir olayın enkazı yok olduktan sonra bile haberi kalır.

Yani sûre, on ikinci ayette aktarım kanalını değiştiriyor: göze dayanan tanıklıktan, kulağa dayanan aktarıma. Ve bu geçiş, sûrenin son bölümünü önceden hazırlıyor — çünkü orada (38-52) tartışılacak şey tam olarak budur: kulağa gelen bir sözün kaynağı.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. Dayanağı, iki ayet arayla görme fiilinden işitme organına geçilmesidir.

Kulağın "tutması" fikri Kur'an'da başka yerlerde de kurulur ve genellikle olumsuzu üzerinden:

• "Kalpleri vardır, onunla anlamazlar; gözleri vardır, onunla görmezler; kulakları vardır, onunla işitmezler." (A'râf 7/179)
• "Kulaklarında ağırlık vardır." (Fussilet 41/44)

Yani organ herkeste vardır; işlevi herkeste yoktur. Hâkka 69/12 aynı fikri olumlu yönden söylüyor: bir kulak var ki belliyor.

Ve bu, sûrenin kırk dokuzuncu ayetiyle bağlanıyor: "İçinizde yalanlayanlar bulunduğunu elbette biliyoruz." Yani sûre baştan sona muhatabın bölündüğünü varsayıyor: belleyen bir kulak var, yalanlayanlar da var.

İnşikâk bölümünde bu ayet üzerinden bir uygulama yapılmıştı ve tekrarlamıyorum. Buraya ekleyeceğim tek şey, ayetin gerekçe cümlesi olmasıdır.

Ayet şunu söylüyor: bir olayın olma sebebi, hatırlanmasıdır.

Bu, tarihe bakış açısından pratik bir sonuç doğuruyor. Bir olayın anlamı, olduğu anda tükenmiyor; aktarıldığı sürece sürüyor. Ve aktarımın taşıyıcısı olarak seçilen şey bir kurum, bir anıt ya da bir kayıt değil: bir kulak.

Anıt yıkılır, kayıt kaybolur, kurum dağılır. Kulak ise her kuşakta yeniden vardır. Ama her kuşakta yeniden belleyen olması gerekir; kulağın kendisi yetmiyor, sıfatı gerekiyor.