Mülk 2. ayet

Ellezî halaka'l-mevte ve'l-hayâte li-yeblüveküm eyyüküm ahsenü amelâ, ve hüve'l-azîzü'l-ğafûr "O ki ölümü ve hayatı, hanginizin daha güzel iş yapacağını denemek için yarattı. O üstündür, çok bağışlayandır."

Sûrenin ağırlık merkezi burasıdır. Ve iki ayrı yerde alışılmışın dışına çıkıyor: ölümün önce anılmasında ve ölçünün "en çok" değil "en güzel" olmasında.

Cümle, üzerinde durulmadan geçilirse fark edilmiyor: ölüm "yaratıldı" deniyor.

Ölüm hakkındaki en yaygın düşünce, onun bir yokluk olduğudur. Hayat vardır, ölüm hayatın bitmesidir; ışık vardır, karanlık ışığın yokluğudur. Bu anlayışta ölüm bir şey değildir — bir şeyin sona ermesidir.

Ayet bu anlayışı kabul etmiyor. Yaratma fiilinin nesnesi olan şey, var olan şeydir. Yokluk yaratılmaz.

Bunun iki sonucu var:

Bir. Ölüm bir olaydır, bir boşluk değil. Kur'an bunu başka yerde de böyle kurar: ölüm "tadılır" ("Her nefis ölümü tadacaktır" — Âl-i İmrân 3/185). Tatmak, bir şeyle temas etmektir; yokluk tadılmaz.

İki. Ölüm bir kayıp değil, planın parçasıdır. "Yaratıldı" demek, "tasarımda vardı" demektir. Ölüm, hayat makinesinin bozulması değil; makinenin çalışma biçimidir.

Bunun pratik karşılığı ağırdır ve modern hayatta doğrudan işler: ölümü bir arıza sayan bir zihin, hayatını arıza beklentisiyle yaşar. Ölümü tasarımın parçası sayan bir zihin, aynı olayı bir son değil bir sınır olarak görür. İkisi arasındaki fark, korkunun yönünü değiştirir.

Beklenen sıra "hayatı ve ölümü" olurdu — çünkü zaman sırası budur: önce yaşarsın, sonra ölürsün.

Ayet tersini yapıyor.

Klasik tefsirde bunun için birkaç izah verilir; hepsini kaydedip sonra kendi okumamı ekleyeceğim:

Kendi okumamı ekliyorum: ayet ölümü öne alarak hayatı süreli hale getiriyor. Bir cümlede önce sınır konulup sonra alan tarif edilirse, alan baştan itibaren sınırlı okunur. "Hayat ve ölüm" denseydi, ölüm hayatın sonunda gelen bir ek olurdu. "Ölüm ve hayat" denince, hayat ölümün içine yerleşiyor.

Ve sûrenin bütünüyle uyumludur: birinci ayet mülkün kimde olduğunu söylemişti. Mülkün gerçek sahibi, geri alabilendir. İkinci ayet, geri almanın adını en başa koyuyor.

Kök: ب-ل-و. Bu kök Bakara bahsinde (2/49) işlendi; tekrarlamıyorum. Oradaki tespitin özeti şudur: belâ Türkçede yalnızca musibet anlamına daralmıştır, Arapçada kök denemek, yıpratarak sınamak demektir ve iyilikle sınamayı da kapsar — "Sizi bir imtihan olarak şer ile de hayır ile de deniyoruz" (Enbiyâ 21/35).

Buraya bir katman eklemek gerekiyor, çünkü kökün somut yanı Mülk sûresinde ayrıca işliyor.

Kökün asıl anlamı "eskitmek, yıpratmak"tır. Beliye's-sevb — elbise eskidi. Bâlin — yıpranmış, eski. Denemenin bu kelimeyle anılması tesadüf değil: Araplar bir şeyin dayanıklılığını kullanarak sınardı. Bir kılıcın iyi olup olmadığı bakarak değil, vurarak anlaşılır. Deneme, yıpratmadır.

Ve şimdi ayetin iki yarısı birleşiyor: yıpratarak sınamak için önce bir yıpratma süresi gerekir. Ölüm ve hayat, o sürenin iki ucudur. Kelime, konusuna tam oturuyor.

Bu soru kaçınılmazdır ve dürüstçe ele alınması gerekir, çünkü ayet "denemek için" diyor ve deneme normalde bilgi edinme yöntemidir.

Klasik cevap şudur ve makuldür: imtihan bilgi üretmek için değil, fiil üretmek içindir. Allah'ın ilmi olacak olanı kuşatır; ama bilinen bir şeyin gerçekleşmesi ayrı bir şeydir. Bir öğretmenin bir öğrencinin başarısız olacağını bilmesi, öğrencinin sınava girmemesini gerektirmez — çünkü sınavın işlevi öğretmeni bilgilendirmek değil, sonucu fiilen ortaya çıkarmaktır.

İkinci bir cevap dil üzerinden verilir: Kur'an'da bu tür fiiller (li-ya'leme, li-yeblüve) sık sık "ortaya çıksın diye" anlamında kullanılır — bilginin oluşması değil, konunun aleniyet kazanması kastedilir.

Bu iki izahı aktarıyorum; birini nakil gibi sunmuyorum. İkisi de gelenekte yaygındır ve birbirini dışlamaz.

Ve şunu eklemek gerekiyor: ayet bu soruyu cevaplamak için kurulmamıştır. Ayetin muhatabı Allah'ın ilmini merak eden bir teolog değil, kendi hayatının ne için verildiğini bilmeyen bir insandır.

İşte ayrım burada.

Ayet "hanginiz daha çok iş yapacak" demiyor. أَكْثَر (ekser — daha çok) kelimesi Arapçada vardır, Kur'an'da da kullanılır. Seçilmemiş.

Seçilen kelime أَحْسَن (ahsen — daha güzel).

Kök: ح-س-ن. Güzel olmak, iyi olmak, uygun olmak. Kökün altında uygunluk ve yerindelik fikri vardır: hasen, bir şeyin olması gerektiği gibi olmasıdır. Arapçada bir yüzün güzelliği de, bir işin düzgünlüğü de, bir ahlakın doğruluğu da aynı kökle anılır. İhsân aynı kökten gelir ve "bir işi hakkını vererek yapmak" demektir.

Ölçü değişince her şey değişiyor. Farkı somutlaştırmak gerekiyor:

Beşinci satır özellikle önemli. Nicelik ölçüsünde kimse tatmin olamaz, çünkü "daha çok" sonsuz bir yöndür. Tekâsür sûresinde işlenen tam olarak buydu: çoğaltma yarışının kendisi bir hastalıktır ve durma noktası ölümdür.

Mülk sûresi bu yarışı en baştan iptal ediyor. Ölçü çokluk değilse, çoğaltarak öne geçmek diye bir şey yoktur.

Ve altıncı bir sonuç daha var, kendi okumam olarak yazıyorum: ahsen ölçüsü, imtihanı eşitliyor. Çok imkânı olanla az imkânı olan aynı soruya cevap veriyor: elindekini hakkını vererek mi yaptın? Bu soru bir milyarderle bir işçiye aynı ağırlıkta sorulabilir. "Kaç tane?" sorusu sorulamaz.

Bu ifade Kur'an'da tek başına değil:

• "O ki gökleri ve yeri altı günde yarattı… hanginizin daha güzel iş yapacağını denemek için" (Hûd 11/7 — li-yeblüveküm eyyüküm ahsenü amelâ, Mülk 67/2 ile birebir aynı ifade).
• "Yeryüzündeki şeyleri ona bir süs yaptık ki hangisinin daha güzel iş yapacağını deneyelim" (Kehf 18/7 — li-neblüvehüm eyyühüm ahsenü amelâ).

Üç yerin üçünde de ölçü aynı: ahsen. Hiçbirinde ekser geçmiyor.

Ve üçünün bağlamları birbirini tamamlıyor:

Yani sınamanın malzemesi üç ayrı ölçekte veriliyor: kâinat, imkânlar, ve ömür. Ölçü her seferinde aynı kalıyor.

Ayet sonu dikkat ister. İmtihandan söz eden bir cümlenin ardından beklenen isim çifti el-azîzü'l-hakîm (üstün ve hikmet sahibi) ya da es-semî'u'l-alîm olurdu. Gelen çift: el-Azîz — el-Ğafûr.

عَزِيز — kök ع-ز-ز. Kökün somut anlamı sertlik, güçlü olma, yenilmezliktir; ve ikinci bir anlam dalı azlık ve kıymetliliktir (azîz: bulunması zor, kıymetli). İkisi birleşince: yenilmeyen, erişilmeyen, kıymeti başkasıyla ölçülmeyen.

غَفُور — kök غ-ف-ر. Ve bu kökün somut anlamı örtmektir. Miğfer — başa geçirilen, kafayı örten savaş başlığı. Aynı kökten ğıfâre, bir şeyin üzerine geçirilen kılıf.

Yani mağfiret, günahın yok sayılması değil, örtülmesidir. Ortada bir şey vardır; üstü kapatılmıştır.

Şimdi çiftin anlamı görünüyor. İmtihan haberi verilen bir ayetin sonuna konulan iki isim, imtihanın iki tarafını anlatıyor:

• Azîz: Sınavdan kaçış yok, sınavı koyanla pazarlık yok, sonucu iptal ettirecek bir güç yok.
• Ğafûr: Ama sonuç kötü çıktığında üstü örtülebilir.

İkisinin yan yana durması, sûrenin tonunu belirliyor. Yalnız Azîz olsaydı, imtihan bir infaz olurdu. Yalnız Ğafûr olsaydı, imtihanın anlamı kalmazdı. İkisi birlikte: ciddiye alınacak ama umut kesilmeyecek bir sınav.

Ölçü meselesi bugün özellikle işliyor.

Modern hayat neredeyse tamamen nicelik ölçüsüyle kurulmuştur: kaç saat çalıştın, kaç kitap okudun, kaç adım attın, kaç kişi takip ediyor, kaç iş bitirdin. Ölçülebilir olan yönetilebilirdir ve yönetilebilir olan tercih edilir. Bu, bir hata değil; bir kolaylıktır.

Ama kolaylığın bir bedeli var: ölçülemeyen şey görünmez hale gelir. Bir işin hakkını vererek yapılıp yapılmadığı bir sayıya dönüşmediği için, tabloda yer almaz. Yer almayan şey, zamanla önemsiz sayılır.

Ayetin koyduğu ölçü, tam da tabloya girmeyen ölçüdür.

Bunun ibadet hayatındaki karşılığı doğrudandır ve rahatsız edicidir: kaç rekât, kaç sayfa, kaç gün — bunların hepsi sayılabilir ve sayıldıkça huzur verir. Ahsen ölçüsü bu huzuru bozar, çünkü sayılamaz. "Yeterince yaptım mı?" sorusu cevaplanabilir; "hakkını verdim mi?" sorusu cevaplanamaz.

Ve sûre, cevaplanamayanı ölçü olarak koyuyor.

Bir de tersinden bakmak gerekiyor. Ahsen ölçüsü yalnızca zorlaştırmıyor; aynı zamanda kurtarıyor. Az yapabilen biri, nicelik ölçüsünde umutsuzdur — asla yetişemez. Nitelik ölçüsünde umutsuz değildir. Elindeki azdır, ama azın da bir hakkı vardır ve o hak verilebilir.