Tahrîm 12. ayet

Ve Meryeme'bnete İmrâne'lletî ahsanet fercehâ fe-nefahnâ fîhi min rûhinâ ve saddekat bi-kelimâti rabbihâ ve kütübihî ve kânet mine'l-kānitîn

"Ve İmrân'ın kızı Meryem'i de. O, iffetini korumuştu; biz de ona ruhumuzdan üfledik. O, Rabbinin kelimelerini ve kitaplarını tasdik etti ve gönülden itaat edenlerden oldu."

İlk üç örnek bir evlilik ekseni üzerinde kuruluydu: iki kadın iyi kocalarla, bir kadın kötü kocayla.

Dördüncü örnek bu ekseni tamamen terk ediyor. Meryem'in kocası yok. Ve ayet onu, bir erkeğe nispetle değil, babasına nispetle anıyor: ibnete İmrân — İmrân'ın kızı.

Bu, meselin yapısı bakımından önemli. Üç örnek "koca faktörü"nü test etti: iyi koca kurtarmıyor, kötü koca engellemiyor. Dördüncü örnek, faktörü tamamen çıkarıyor ve geriye kalanın ne olduğunu gösteriyor.

Yani yapı üç adımda ilerliyor:

1. İyi koca + kötü tercih = kayıp (66/10) 2. Kötü koca + iyi tercih = kazanç (66/11) 3. Koca yok + iyi tercih = kazanç (66/12)

Üçüncü adım, ikinciden çıkan sonucu kesinleştiriyor: değişkenin kocayla hiçbir ilgisi yok.

Kök ح ص ن (h-s-n). Kökün somut anlamı kaledir: hısn — surlarla çevrili, ele geçirilemeyen yer. Ve bütün türevler bu resmi taşır:

• حِصْن (hısn) — kale, müstahkem yer.
• تَحَصَّنَ (tehassane) — kaleye çekildi, korunaklı hale geldi.
• حَصِين (hasîn) — sağlam, korunaklı.
• مُحْصَنَة (muhsana) — korunmuş, korunağa alınmış kadın.
• Ve at için: فَرَسٌ حِصَان — hisân, savaş atı. Sahibini koruyan, ele geçirilemeyen at.

Buradan çıkan tespit önemli: Arapça, iffeti bir yoksunluk kelimesiyle değil, bir tahkimat kelimesiyle adlandırıyor.

Türkçede ve pek çok dilde iffet, "yapmama" üzerinden tarif edilir — bir şeyden uzak durmak. Arapçanın kelimesi bunu tersine çeviriyor: iffet, kendi etrafına sur çekmektir. Yani bir eksiltme değil, bir inşa.

Ve dikkat: fiil etken ve öznesi Meryem: ahsanet — "o korudu". Edilgen değil. Yani başkası tarafından korunmuş değil; kendisi korumuş.

Bu ayrım, kelimenin Kur'an'daki diğer kullanımlarıyla karşılaştırıldığında belirginleşiyor. Aynı kök muhsanât biçiminde edilgen olarak da kullanılır. Burada etken biçim seçilmiş.

Bir not: aynı kök bu ayette kaleyi, bir önceki ayette ise ev (beyt) kelimesi bir yapıyı anlatıyordu. Sûrenin son iki ayeti, iki farklı yapı kelimesiyle kapanıyor: biri istenen bir ev, öteki kurulmuş bir kale. Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum, bir iddia olarak değil.

فَنَفَخْنَا فِيهِ مِن رُّوحِنَا — "ona ruhumuzdan üfledik."

Bu ifade Kur'an'da Âdem'in yaratılışı için de kullanılır (nefahtü fîhi min rûhî — Hicr 15/29; Sâd 38/72). Aynı fiil, aynı tamlama.

مِن harfine dikkat: min rûhinâ — "ruhumuzdan". Bu, kısmîlik bildirir; ve Bakara 2/3'te mimmâ razaknâhüm münasebetiyle bu harfin işlevi kaydedilmişti. Burada da bir bütünden pay alma anlatılıyor, bir aktarım değil.

Meryem ve İsâ hakkındaki geniş tartışmalar bu sûrenin konusu değil ve buraya taşımıyorum; ayet bu meseleyi tek cümlede geçiyor ve ben de geçiyorum.

Kök ص د ق (s-d-k): doğru olmak, sözün gerçeğe uyması. Sıdk (doğruluk), sadîk (dost — sözü güvenilir olan), sadaka (verilen şey; verenin iddiasını doğrulayan fiil), sıddîk (çok doğrulayan) aynı köktendir.

Tef'îl babında (saddaka): doğruladı, doğru saydı. Ve bu, Mâûn'de işlenen kezzebe (yalan saydı) fiilinin tam karşıtıdır — aynı kalıp, zıt kök.

Yani ayet, Mâûn sûresinin açılışındaki fiilin karşıtını kullanıyor: orada yükezzibü bi'd-dîn (dini yalanlayan), burada saddakat bi-kelimâti rabbihâ (Rabbinin kelimelerini doğrulayan). İkisi de bi harfiyle nesnesini alıyor.

بِكَلِمَاتِ رَبِّهَا وَكُتُبِهِ — "Rabbinin kelimelerini ve kitaplarını."

İki şey birden: kelimeler ve kitaplar. İkisi ayrı ayrı sayılmış.

Kelimât — Allah'ın sözleri; Kur'an'da hem vahiy, hem hüküm, hem de bir olayın gerçekleşmesine dair takdir anlamında kullanılır. Kütüb — indirilmiş kitaplar. Beyyine 98/3'te kütübün kayyime münasebetiyle ك ت ب kökü işlendi; tekrarlamıyorum. Bir cümleyle: kökün somut anlamı birleştirmek, dikmektir ve "yazmak bağlamaktır."

Bir kıraat notu: Bu kelimenin kütübihî (çoğul) ve kitâbihî (tekil) biçiminde okunduğu kaynaklarda kayıtlıdır. İki okuyuş arasındaki fark, tasdikin bütün kitaplara mı yoksa belirli bir kitaba mı yöneldiğidir. Hangi kıraat imamına ait olduğu konusunda emin olmadığım için isim yazmıyorum, ve iki okuyuş arasında bir tercih yapmıyorum; ikisi de anlamlıdır.

Sûre, bir gramer sürpriziyle kapanıyor.

قَانِتِين — müzekker (eril) çoğul. Beklenen biçim kānitât olurdu: müennes çoğul, tıpkı beşinci ayette geçtiği gibi (kānitâtin).

Yani aynı sûre, yedi ayet önce aynı kelimeyi müennes kullanmış; sonda müzekker kullanıyor. Bu, dikkat çekmek için yeterli bir veri.

Kök ق ن ت (k-n-t): Kökün anlamı sürekli ve sessiz itaattir; ayrıca huzurda uzun süre ayakta durmak anlamı taşır. Kunût — namazda ayakta durma ve dua etme. Kelimenin merkezinde bir gürültü ya da bir gösteri değil, süreklilik ve sessizlik vardır.

Gramer meselesi için klasik izahlar:

Üçü de klasik kaynaklarda savunulmuştur. Bir tercih dayatmıyorum.

Ama izahlardan bağımsız olarak duran bir gözlem var ve onu kaydediyorum.

Birinci izah — cins bildirmesi — Arapça gramerinin normal işleyişidir ve muhtemelen doğrudur. Ancak sûrenin beşinci ayetinde aynı kelimenin müennes biçimi kullanılmıştı; yani metin, müennes biçimi kullanmayı biliyor ve kullanıyor. Sonda müzekker biçimin gelmesi, gramerin zorunlu kıldığı bir şey değil, mümkün olan iki biçimden birinin seçilmesidir.

Ve seçilen biçimin sonucu şu: Meryem, cinsiyete göre tanımlanmamış bir kategoriye yazılıyor. Sûrenin son kelimesi, bir kadını anlatırken onu "kadınlar arasında" değil, "itaat edenler arasında" konumlandırıyor.

Bunu bir hüküm olarak değil, metnin yaptığı bir işin kaydı olarak yazıyorum.

Ve Kur'an içi bir destek: Âl-i İmrân sûresinde Meryem'e yöneltilen hitapta da benzer bir yapı vardır: "Ey Meryem! Rabbine gönülden itaat et (uknutî), secde et ve rükû edenlerle birlikte rükû et" (Âl-i İmrân 3/43). Cümlenin sonundaki mea'r-râki'în de müzekker çoğuldur — "rükû edenlerle birlikte", müennes biçim değil.

Yani aynı kişi hakkında, aynı fiil ailesi etrafında, iki farklı sûrede aynı gramer tercihi yapılmış. Bu tekrar, tercihi tesadüf olmaktan çıkarıyor. Bir sonuç dayatmıyorum; veriyi kaydediyorum.