Teğâbün 6. ayet

Zâlike bi-ennehû kânet te'tîhim rusülühüm bi'l-beyyinâti fe-kâlû e-beşerun yehdûnenâ, fe-keferû ve tevellev, ve'stağna'llâh, va'llâhu ğaniyyun hamîd

"Bu, elçilerinin onlara apaçık delillerle gelmesi ve onların 'Bir beşer mi bize yol gösterecek?' demeleri yüzündendir. Böylece inkâr ettiler ve yüz çevirdiler. Allah da hiçbir şeye muhtaç olmadığını gösterdi. Allah zengindir, övgüye layıktır."

Bir önceki ayet sonucu söyledi (tattılar). Bu ayet sebebi söylüyor: zâlike bi-enne — "bu, şu yüzdendir."

Ve verilen sebep dikkat çekicidir. Beklenen sebep bir ahlâksızlık ya da bir zulüm olabilirdi. Ayet bunun yerine bir cümle kaydediyor: e-beşerun yehdûnenâ. Yani helâkin gerekçesi olarak bir eylem değil, bir itiraz gösteriliyor.

Fiil yapısına dikkat: kânet te'tîhim — mâzî kâne + muzâri te'tî. Arapçada bu bileşik geçmişte süregiden ve tekrarlanan bir fiili bildirir.

Yani "elçileri onlara geldi" değil; "elçileri onlara gelir dururdu." Tek bir olay değil, tekrarlanan bir durum. Ve bu, ayetin adaletle ilgili tarafını kuruyor: uyarı bir kez yapılıp geçilmemiş.

بِٱلْبَيِّنَٰت — beyyinenin çoğulu. Bu kelimenin kökü (ب ي ن) ve "ayırt eden, ayırt ettiği için açık olan delil" tanımı Beyyine'de ayrıntılı çözümlendi; o tahlili tekrarlamıyorum.

Yalnız bir noktayı buraya taşımak gerekiyor: orada beyyinenin tekil ve belirli gelişi (el-beyyine) üzerinde durulmuş ve o tekil beyyinenin bir kitap değil bir kişi olduğu tespit edilmişti. Burada kelime çoğul ve belirli: el-beyyinât. Fark, kapsamdır: orada bir elçinin kendisi delildi; burada elçilerin getirdikleri deliller sayılıyor.

Sûrenin en yoğun cümlesi ve Beyyine'nin ana tezinin doğrudan karşılığı.

بَشَر — kök ب ش ر. Bu kökün merkezinde deri vardır: beşere, insanın dış derisidir. Kökün tahlili Müddessir'de yapıldı (74/25 ve 74/29 münasebetiyle: kavlü'l-beşer ve levvâhatün li'l-beşer); orada kaydedilen şuydu — müjde de (büşrâ) kavrulma da deride görünür.

Beşer kelimesi Kur'an'da insanı biyolojik ve etten kemikten yönüyle anar. İnsân kelimesi ise daha çok ilişkisel ve ahlâkî yönünü. Bu ayrım mutlak değildir — Kur'an ikisini de esnek kullanır — ama eğilim bu yöndedir.

Ve itirazda seçilen kelimenin tam olarak bu olması, itirazın mantığını gösteriyor. İtiraz edenler "bir insan mı" demiyorlar; "bir beşer mi" diyorlar. Yani karşılarındakini etine ve derisine indirgiyorlar: yiyen, içen, yorulan, ölen bir beden.

Nekre gelişi de anlamlı: e-beşerun, "bir beşer" — belirsiz. Kişinin adı, sıfatı, geçmişi anılmıyor. Sadece türü söyleniyor. Küçültme, belirsizleştirmeyle yapılıyor.

Fiilin çoğul olması: yehdûnenâ — "bize yol gösterecekler". Özne tekil (beşerun), fiil çoğul. Klasik nahiv bunu şöyle açıklar: beşer burada cins ismidir, tekil biçimde çoğul kastedilmiştir — "beşer taifesi". Yani itiraz bir kişiye değil, kategoriye yöneliktir: insan cinsinden bir varlığın bu işi yapması reddediliyor.

Beyyine sûresinin ikinci ayeti işlenirken şu tespit yapılmıştı ve tekrarlamıyorum, hatırlatıyorum: beyyine bir metin değil, bir kişidir — rasûlün mine'llâhi yetlû suhufen mutahhera. Ve orada bu tercihin dört sonucu sayılmıştı; dördüncüsü şuydu: "delil kırılgandır. Bir insan yorulur, hastalanır, ölür. Beyyine olarak bir insan seçmek, delili kırılganlığın içine yerleştirmektir."

Ve orada şu da kaydedilmişti: Kur'an bu itirazı kendisi kaydeder — müşrikler "bu ne biçim elçi, yemek yiyor, çarşılarda geziyor" derler (Furkān 25/7); ve Kur'an itirazı reddetmez, önermeyi tersine çevirir: "De ki: Ben de ancak sizin gibi bir beşerim; bana vahyolunuyor" (Kehf 18/110).

Teğâbün 64/6, aynı itirazın en çıplak hâlidir.

Farkın anlamı şu: Teğâbün bu itirazı yerel bir tepki değil, tekrarlanan bir örüntü olarak sunuyor. Bütün kavimler aynı cümleyi kurmuş.

Ve itirazın niçin bu kadar dayanıklı olduğu üzerine bir gözlem — kendi okumamdır. İtiraz aslında makul görünür: bir bilgi kaynağının, bilgiyi taşıyandan daha büyük olması beklenir. Kaynak ile taşıyıcı arasındaki oransızlık zihni rahatsız eder. İnsanlar olağanüstü bir mesajın olağanüstü bir taşıyıcı istediğini düşünür.

Kur'an'ın cevabı bu beklentiyi karşılamak değil, beklentinin kendisini sorgulamaktır — ve Beyyine'de gösterildiği gibi, taşıyıcının insan olması bir kusur değil şart sayılır: çünkü tebliğ edilen şey yaşanabilir bir şeydir, ve yaşanabilirliğin delili ancak yaşayan biri olabilir.

Üç kelimelik bir cümle. Ve Kur'an'daki en mesafeli ifadelerden biri.

Kök: غ ن ي. Ğınâ, ihtiyaçsızlık, kendine yeterliliktir. Türkçedeki "zenginlik" karşılığı kökün ancak bir yönünü tutar; Arapçada ğaniyy, malı çok olan değil muhtaç olmayandır. İki kavram örtüşür ama aynı değildir: zenginlik bir miktar, ğınâ bir konumdur.

Kalıp: istif'âl babı (istağnâ). Bu bab genellikle talep bildirir (istağfera — bağışlanma istedi). Ama ikinci bir işlevi daha vardır ve burada devrededir: bir sıfatın kendisinde bulunduğunu göstermek, o hâlde olmak. İstağnâ — muhtaç olmadığını ortaya koydu, ihtiyaçsızlığını gösterdi.

Bunu Türkçeye çevirmek zor. "Allah da müstağni davrandı" ya da "Allah'ın hiçbir şeye ihtiyacı olmadığı ortaya çıktı" gibi ifadeler kullanılabilir. Cümlenin yaptığı iş şudur:

Onlar yüz çevirdiler; ve karşı taraftan bir karşılık gelmedi.

Bu, tehditten daha ağır bir cümledir. Bir tehdit ilgi gösterir; ilgisizlik göstermez. İnkâr edenlerin yaptığı şey, kendilerince büyük bir hamledir — bir daveti reddetmek, bir elçiyi geri çevirmek. Ayet o hamlenin karşı tarafta hiçbir eksiklik doğurmadığını kaydediyor.

Ve bu, Kur'an'ın tekrarladığı bir ilkedir:

"Mûsâ dedi ki: Siz ve yeryüzünde bulunanların hepsi nankörlük etseniz, bilin ki Allah gerçekten ganîdir, hamîddir." (İbrâhim 14/8)

Aynı iki isim, aynı sırayla, aynı bağlamda. Ve Teğâbün'ün fasılası da tam olarak budur: va'llâhu ğaniyyun hamîd.

İki ismin birlikte gelmesi neyi yapıyor? Ğaniyy ihtiyaçsızlığı, hamîd övgüye layıklığı bildirir. Bunlar iki farklı yönde çalışır:

• Yalnız ğaniyy olsaydı, tabloda soğuk bir kayıtsızlık kalırdı: muhtaç değil, o hâlde ilgilenmiyor.
• Hamîd'in eklenmesi bunu kesiyor. Övgüye layık olmak, iyilik yapmayı gerektirir. İhtiyaçsız olan, ihtiyaçsız olduğu için değil, cömert olduğu için verir.

Yani ayetin sonu, ortasındaki soğukluğu dengeliyor: karşılık beklemeyen bir verme. Ve bu, birinci ayetteki lehü'l-mülkü ve lehü'l-hamd ile de birleşiyor — orada mülk ile hamd yan yana konmuştu; burada ğınâ ile hamd.