Saff 8. ayet

Yürîdûne li-yutfiû nûrallâhi bi-efvâhihim, vallâhu mütimmü nûrihî velev kerihe'l-kâfirûn

"Ağızlarıyla Allah'ın nurunu söndürmek istiyorlar. Oysa Allah, kâfirler hoşlanmasa da nurunu tamamlayacaktır."

Fiil erâde (istemek, irade etmek) normalde أَن ile gelir: yurîdûne en yutfiû. Burada لِ gelmiş.

Klasik izahlar ikiye ayrılır:

İkinci okumada bir incelik var: iradenin hedefi ile fiili birbirinden ayrılıyor. Yani cümle, bir şeyler yaptıklarını ama yaptıklarının hedefe yeterli olmadığını ima ediyor: uğraşıyorlar, ama uğraştıkları şey ile ulaşmak istedikleri şey arasında bir mesafe var.

Bu, ayetin bir sonraki görüntüsüyle çok uyumludur — ağızla ışık söndürmeye çalışmak, tam da böyle bir oransızlıktır. Ben ikinci okumayı daha ilgi çekici buluyorum; ama bu bir tercihtir, bağlayıcı değildir ve birincisi de yaygın olarak savunulmuştur.

أَفْوَاه — fem/fû (ağız) kelimesinin çoğulu.

Ve ayetin bütün gücü bu tek kelimededir. Görüntüyü düşünün: bir ışığı ağızla söndürmeye çalışmak.

Bu, bir mum için işe yarar. Bir kandil için işe yarar. Ölçek büyüdükçe fiil gülünçleşir; ve ayet o ölçeği söylüyor: نُورَ ٱللَّهِ.

Yani ayet, çabanın ölçeği ile hedefin ölçeği arasındaki oransızlığı bir cümlede kuruyor — hiçbir sıfat kullanmadan, sadece iki kelimeyi yan yana koyarak.

Ve "ağız" seçimi ayrıca anlamlıdır: silahla değil, sözle. Bu, ayeti bir önceki ayete bağlıyor. Yedinci ayet uydurma üretmeyi anlatıyordu (ifterâ — kesip biçmek). Sekizinci ayet, o uydurmanın ne işe yaradığını söylüyor: bir ışığı söndürmeye. İki ayet arka arkaya, aynı organı hedef alıyor.

Yani sûrenin karşı taraf tasviri, baştan sona söz üzerine kuruludur. Ve dikkat: sûrenin kendi topluluğuna yönelttiği eleştiri de söz üzerineydi (lime tekūlûne mâ lâ tef'alûn). İki ayrı kusur, aynı organ:

Bakara 2/17'de bu ayrım çözümlendi. Orada, münafıklar için kurulan benzetmede en ince ayrıntı şuydu: adam ateş (nâr) yaktı, ama Allah ışığını (nûr) giderdi. Ve ateşin iki özelliği ayrılmıştı: aydınlatmak ve yakmak.

Ayrıca orada nûr'un tekil, zulümât'ın çoğul olduğu örüntüsü kaydedilmişti: doğrunun bir tane, yanlışın sayısız olması.

Burada eklenecek olan bir dil gözlemidir:

نَار (ateş) bir kaynaktır — yanan şeyin kendisi. نُور (ışık) ise ondan yayılandır. Ve söndürme fiili (itfâ, kök ط-ف-أ) kaynağa ait bir fiildir: söndürülen şey ateştir, ışık değil. Bir ateşi söndürürsün, ışığı ancak kaynağını keserek karartabilirsin.

Ayet böylece, kelime düzeyinde bir tutarsızlık kaydediyor: fiil ile nesnesi uyuşmuyor. Yutfiû (söndürmek) fiili nûr'u nesne alıyor — oysa nûr söndürülecek bir şey değildir. Yani karşı tarafın çabası, dilin kendi mantığında bile imkânsız bir işi hedefliyor.

Bu bir dil gözlemidir; fizik iddiası değildir ve öyle okunmamalıdır.

مُتِمّ — kök ت-م-م: tamam olmak, eksiksiz hale gelmek. Mütimm, ism-i fâildir ve izâfetle gelmiştir: "nurunun tamamlayıcısı".

Kelime seçimi dikkat çekicidir: "koruyucudur" değil, "tamamlayıcıdır."

Fark önemlidir. Koruma, bir saldırıya karşı verilen cevaptır; savunmadır. Tamamlama ise saldırıdan bağımsız, kendi seyrini süren bir iştir. Yani ayet, karşı tarafın çabasını cevaplanması gereken bir tehdit olarak değil, seyri değiştirmeyen bir gürültü olarak konumlandırıyor.

Ve ism-i fâil kalıbı süreklilik bildiriyor: iş bitmiş değil, sürüyor.

كَرِهَ — kök ك-ر-ه: hoşlanmamak, içinin kabul etmemesi. Ve aynı kökten إِكْرَاه (zorlama) gelir: kişiyi hoşlanmadığı bir şeye zorlamak. Bakara 2/256'daki "dinde ikrâh yoktur" aynı köktendir.

Bu kalıp — velev kerihe… — sûrede iki kez geçiyor, ama iki farklı özneyle:

Bu ikilik tesadüf değil, ve fiillerle uyumlu:

Sekizinci ayette yapılmak istenen şey bir örtmedir — ışığı söndürmek, görünmez kılmak. Ve küfr kökünün kendisi tam olarak örtmektir (Bakara 2/6). Yani ayet, örtmeye çalışanları "örtenler" diye adlandırıyor: fiil ile isim aynı kökten.

Dokuzuncu ayette ise mesele bir dinin öteki dinlere göre konumudur — yani bir çokluk meselesi. Ve orada karşı taraf, çokluğu ifade eden kelimeyle anılıyor: müşrikûn, ortak koşanlar.

Kelime seçimleri, her ayetin kendi konusuna göre yapılmış.