Mümtehine 6. ayet

Lekad kâne leküm fîhim üsvetün hasenetün li-men kâne yercûllâhe ve'l-yevme'l-âhir, ve men yetevelle fe-innellâhe hüve'l-Ğaniyyü'l-Hamîd

"Andolsun, onlarda sizin için — Allah'ı ve âhiret gününü uman kimseler için — güzel bir örnek vardır. Kim yüz çevirirse, şüphesiz Allah zengindir, hamde lâyıktır."

Aynı ifade iki ayet arayla geri geliyor. Kur'an'da bu ölçüde yakın bir tekrar dikkat çeker ve her zaman bir işi vardır. Farkları sıralayalım:

Farklar bir sistem oluşturuyor:

Birincisi: pekiştirme. Lekad (lâm + kad) mâzî fiille birlikte Arapçada yemin gücünde bir pekiştirmedir. İkinci geçiş daha ısrarlıdır.

İkincisi: istisna kaldırılıyor. Dört ayette konan istisna burada tekrarlanmıyor. Bu, yukarıda söylenen tahlili destekler: istisna, örnekliğin muhtevasına ait bir kayıttı, ve o kayıt bir kez konulduktan sonra tekrarına gerek yok. İkinci geçişte kalan şey, örnekliğin kendisidir.

Üçüncüsü — ve en önemlisi: bir şart ekleniyor.

لِّمَن كَانَ يَرْجُوا۟ ٱللَّهَ وَٱلْيَوْمَ ٱلْـَٔاخِرَ "Allah'ı ve âhiret gününü uman kimse için."

Yani örneklik herkes için işlemiyor. İbrâhim'in yaptığı iş — kendi kavminden, kendi babasından ayrılmak — dünyevî bir hesapla anlamlı değildir. Bir insan, akrabalığının sağladığı güvenceyi başka bir güvence hesabına bırakır ancak. O hesap yoksa, örnek bir örnek olmaktan çıkar, sadece bir anlatı olur.

رَجَا — kök ر-ج-و: ummak, beklemek. Ve kökün ilginç bir yan anlamı vardır: ricâ aynı zamanda kuyunun ya da bir şeyin kenarı demektir (ercâ — kenarlar; Kur'an'da Hâkka 69/17'de geçer). Kökün iki dalı arasındaki bağ şudur: umut, henüz içinde olmadığın bir şeyin kenarında durmaktır.

Ve yercû fiilinin seçimi de dikkat çekici: "inanan kimse için" denmiyor, "uman kimse için" deniyor. Umut, imandan farklı bir şeydir; imanın hâle dönüşmüş halidir. Bir insan bir şeye inandığını söyleyip ondan bir şey ummayabilir. Ayet örnekliği ikinciye bağlıyor.

يَتَوَلَّ — birinci ayetin أَوْلِيَآء'sıyla aynı kök: و-ل-ي.

Bu, sûrenin omurgasının ikinci düğümüdür. Birinci ayette kök tefa''ul değil iftiâl kalıbıyla ("veliler edinmek") geçmişti; burada تَوَلَّى kalıbıyla geliyor ve — yukarıda görüldüğü gibi — bu kalıp iki yönlüdür: yönelmek ve sırt çevirmek.

Burada anlamı ikincisidir: yüz çevirmek. Yani örneği reddetmek, sırtını dönmek.

Ve dokuzuncu ayette aynı kalıp bu sefer birinci anlamda gelecek: en tevellevhüm — "onları velî edinmeniz". Sûre aynı kelimeyi iki ayrı yönde kullanarak, aslında tek bir şey söylüyor: bir yöne dönmek, öteki yöne sırt çevirmektir. Kelimenin ezdâd sayılması bu yüzdendir; iki anlam da tek bir hareketin iki yüzüdür.

Sûrede و-ل-ي kökünün haritası şudur:

Dört ayet, tek kök. Sûre yasağını dört kez, hep aynı kökle koyuyor — ve hiçbirinde mevedde kökünü yasağın nesnesi yapmıyor. Bu, birinci ayette kurulan ayrımın metin içi delilidir.

غَنِىّ — kök غ-ن-ي: ihtiyaçsız olmak, kendine yetmek. Somut kullanımı: ğaniye bi'l-mekân — bir yerde kaldı, oradan ayrılmaya ihtiyaç duymadı. Aynı kökten ğinâ (zenginlik) ve istiğnâ (kendini yeterli görmek) gelir. Kökün merkezi "zenginlik" değil, ihtiyaçsızlıktır; zenginlik onun bir sonucudur.

حَمِيد — kök ح-م-د. Fâtiha'da bu kök ayrıntılı çözümlendi: hamd, methetmek değildir (o irade dışı şeyler için de yapılır), şükür de değildir (o sana ulaşan nimete bağlıdır); ikisinin arasında, iradeyle yapılan güzelliğe yönelen ve nimetin sana ulaşmasını şart koşmayan bir kelimedir. Ve orada kaydedildiği gibi Hamîd, hem hamdeden hem hamde lâyık olandır.

İkisinin bir arada gelmesi burada tam yerindedir. Cümlenin bağlamı şudur: biri yüz çevirirse ne olur? Cevap, bir tehdit değil bir tanımdır: Allah ğanîdir — senin yönelmene ihtiyacı yoktur; ve hamîddir — sen hamdetmesen de hamde lâyıklığı eksilmez.

Yani ayet, yüz çeviren kişiye "Allah'ı kaybettin" demiyor. "Allah'ın bir şey kaybetmediğini" söylüyor. İkisi arasındaki fark, kaybın hangi tarafta olduğudur.

Bu cümle kalıbı Kur'an'da yerleşiktir: "Kim nankörlük ederse, şüphesiz Allah ğanîdir, hamîddir" (Lokmân 31/12); "Siz ve yeryüzündekilerin tamamı nankörlük etseniz, Allah ğanîdir, hamîddir" (İbrâhîm 14/8).